Địa đạo Kỳ Anh: 32 km đường hầm ẩn dưới nhà dân, giếng nước, bụi tre

Địa đạo Kỳ Anh được đào từ tháng 5.1965 và cơ bản hoàn thành năm 1967, bằng chính bàn tay, mồ hôi và ý chí của quân dân xã Kỳ Anh cũ nay là phường Bàn Thạch, thành phố Đà Nẵng.

Người dân gọi nơi đây là "địa đạo trong lòng dân", "pháo đài trong lòng cát". Miệng hầm nằm ngay dưới nền nhà, gian bếp, chuồng bò, giếng nước, bụi tre, gốc cây, thậm chí xuyên qua nền ngôi đình Thạch Tân hơn ba trăm năm tuổi. Lối vào chỉ vừa một người, trần thấp, đường đi hẹp 0,5 - 0,8 m, cao khoảng 0,8 - 1 m, quanh co như ô bàn cờ, nhiều đoạn phải khom lưng, bò sát đất. 

ẢNH: ĐÀO MINH TUẤN

Năm 1964, trước khi đào hệ thống địa đạo chính thức, người dân đã bí mật đào hai căn hầm khá rộng ngay dưới nền đình: một căn dùng làm hầm cứu thương, một căn dùng làm hầm chứa lương thực. 

ẢNH: ĐÀO MINH TUẤN

Hai căn hầm này ăn thông với nhau và nối ra mương nước, lùm cây rõi cổ thụ bên ngoài. Lối vào được ngụy trang bằng đá ong, kín đáo đến mức địch nhiều lần nghi ngờ nhưng không tìm ra. 

Từ đây, mạng lưới được mở rộng, hình thành những không gian chức năng rõ ràng. Hầm chỉ huy là căn hầm cao nhất, rộng và kiên cố nhất, được đổ bê tông gia cố. Nơi đây có không gian đủ để họp bàn, trao đổi tin tức và chỉ đạo chiến đấu. 

Từ hầm chỉ huy, các đường nhánh tỏa ra bốn hướng, kết nối với toàn bộ mạng lưới. Dọc theo các tuyến đường hầm chính còn có nhiều hầm cứu thương được đào rộng hơn, đủ chỗ để đặt thương binh nằm nghỉ, sơ cứu và băng bó trong ánh sáng le lói của đèn dầu hoặc đèn bạch lạp. Hầm chứa lương thực được phân bố gần các lối vào nhà dân, nơi người dân đưa thức ăn, nước uống xuống qua gian bếp hoặc chuồng bò, giúp lực lượng cách mạng sống và hoạt động dài ngày dưới lòng đất.

ẢNH: ĐÀO MINH TUẤN

Dọc theo đường hầm còn có các ụ chiến đấu bí mật. Từ đây, du kích bất ngờ nổ súng rồi rút nhanh vào bóng tối. Một số đoạn được thiết kế "thắt eo" - chỗ rất hẹp - để khi địch ném hơi cay hoặc lựu đạn, lực lượng bên trong có thể bịt kín và thoát sang hướng khác. Cứ khoảng 30 mét lại có cửa thoát hiểm. 

Hệ thống thông hơi làm bằng ống tre được ngụy trang dưới gốc tre, dây leo. Miệng hầm xuất hiện ở những chỗ ít ai ngờ: dưới đống rơm, trong chuồng bò, dưới giếng nước… Thậm chí có nhánh bắt nguồn từ dưới giếng nhà ông Hồ Kỳ, chia làm ba hướng: một vào làng, một vào nhà liệt sĩ Phạm Sĩ Thuyết và một ra bãi lau sậy ven sông Đầm rộng hơn 180 ha. 

Nhiều hầm tránh pháo của người dân cũng có đường thông ngầm kết nối với địa đạo chính, khiến khi địch càn quét, cán bộ và chiến sĩ chỉ cần chui xuống là đã vào sâu trong lòng đất. Trong những năm tháng chiến tranh ác liệt nhất, nơi đây trở thành căn cứ vững chắc để quân dân bám đất, bám làng. 

Từ lòng đất, họ bất ngờ xuất kích rồi rút êm. Suốt mười năm, quân dân Kỳ Anh đã tổ chức hơn một nghìn trận đánh. Ngôi đình Thạch Tân - điểm tựa tâm linh và cũng là mắt xích quan trọng của hệ thống - từng chứng kiến địch dùng bốn xe tăng kéo cột đình mà không đổ. 

Điểm đặc biệt của địa đạo Kỳ Anh là hệ thống đường hầm gắn chặt với không gian sinh hoạt của làng. Lối xuống địa đạo được bố trí dưới nhà dân, bếp, chuồng bò, giếng nước, bụi tre và cả đình Thạch Tân. 

Đó chính là sức mạnh của "lòng dân". Năm 1994, xã được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Năm 1997, địa đạo được công nhận Di tích lịch sử cấp quốc gia. 

Hôm nay, những đoạn địa đạo đã được tu sửa, ta vẫn còn cảm nhận được hơi thở của một thời. Trong bóng tối hẹp, tiếng bước chân vọng lại như tiếng thì thầm của những người đã khuất. Bên trên là đình làng cổ kính, những rặng tre xanh mát, cuộc sống bình yên của người dân. Dưới lòng đất ấy, lịch sử không ngủ. Nó vẫn nằm đó, kiên nhẫn, thầm lặng, chờ đợi những bước chân tìm về nguồn cội.

Địa đạo Kỳ Anh không chỉ là di tích. Đây là minh chứng cho một chân lý giản dị mà sâu xa: khi cả dân tộc đồng lòng, ngay cả cát trắng cũng có thể trở thành thành lũy bất khả xâm phạm của vùng đất Quảng Nam - Đà Nẵng anh hùng một thời và mãi mãi…

ẢNH: ĐÀO MINH TUẤN

ẢNH: ĐÀO MINH TUẤN