Dùng AI trong dạy và học văn, đâu là giới hạn?

Video AI tạo sinh gây tranh cãi

Theo bài đăng của anh T., đây là cách một giáo viên (GV) giới thiệu tác giả, trước khi bắt đầu trích đoạn "Xuân tóc đỏ cứu quốc", trích từ tác phẩm Số đỏ nổi tiếng của nhà văn, nhà báo Vũ Trọng Phụng. Vấn đề là ông Vũ Trọng Phụng thật sự đã mất năm 1939, tức cách đây 87 năm, nhưng bây giờ tiếng nói, hình ảnh, điệu bộ, dáng đi… của "ông Vũ Trọng Phụng" lại xuất hiện trước mặt học sinh (HS).

ẢNH: THÚY HẰNG

Bằng công cụ tìm kiếm, chúng tôi không khó tìm được những video trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh, cho tác giả trong sách giáo khoa ngữ văn (đa số đã qua đời) giới thiệu về mình. Như video AI nhà thơ Y Phương (sinh năm 1948, mất năm 2022) vẫy tay chào các em HS bậc THCS, giới thiệu quê quán, những tác phẩm nổi tiếng, phong cách nghệ thuật nổi bật của mình.

Những video được gắn nhãn do AI xây dựng. Song việc sử dụng hình ảnh, dữ liệu về tác giả đã mất, tự "lồng tiếng", tạo lên video họ như đang trò chuyện cùng HS trong môi trường lớp học có vi phạm gì về mặt pháp lý và đạo đức không, vẫn đang được tranh luận.

Phụ huynh, HS và ngay cả GV cũng đang đặt ra câu hỏi được ứng dụng AI đến đâu trong tiết học văn là vừa đủ, để bị coi là không lạm dụng, quá đà? Trong một tiết ngữ văn cấp học phổ thông, có thể dùng AI để chuyển ngữ liệu chữ viết của một tác phẩm văn học thành video, hình ảnh động, âm nhạc không, có lo ngại bản quyền không? Mỗi con chữ trong tác phẩm văn học lật mở tư duy, trí tưởng tượng cho mỗi HS một cách khác nhau, việc tư duy bị "đóng khung" trong những video AI tạo sinh có ảnh hưởng tới tư duy HS hay không?

Vấn đề ứng dụng AI trong dạy và học nói chung, trong dạy ngữ văn nói riêng ở các trường phổ thông, theo nhiều GV, vẫn đang trong "vùng xám đạo đức" và tồn tại nhiều quan điểm, góc nhìn.

Nếu có kiểm soát, có thể mang lại nhiều trải nghiệm thú vị

Thầy Lý Tuấn Thiện, GV ngữ văn Trường THPT Trưng Vương, P.Sài Gòn, TP.HCM, cho biết trong một tiết dạy, mọi phương pháp được sử dụng cần đảm bảo tính linh hoạt, hiệu quả, đặc biệt cần giúp đạt được mục tiêu giáo dục.

Thầy Thiện không khuyến khích việc dùng video AI tạo sinh, tái hiện thành những video nhân vật, hoặc tác giả văn học... Ngoài câu chuyện đạo đức, pháp lý còn nhiều tranh luận, giáo viên này cho rằng việc này có thể "đóng khung" trong HS những cảm nhận về nhân vật, tác giả, tác phẩm, trong khi việc này hoàn toàn thuộc về sự cảm nhận, tưởng tượng của mỗi em. Nhưng thầy cũng cho rằng việc ứng dụng AI trong dạy học ngữ văn, nếu có kiểm soát, có thể mang lại nhiều trải nghiệm thú vị.

ẢNH: CHỤP MÀN HÌNH

Thầy Thiện dùng công cụ AI, tạo ra một chatbot giúp HS có thể tham gia một trò chơi "Đấu trường lập luận". "Song khi kết thúc trò chơi, tôi luôn khuyến khích HS trao đổi, trò chuyện cùng bạn thật của mình ngoài đời, ở đó các bạn sẽ thấy được những điều phi ngôn ngữ, từ ánh mắt, cử chỉ, niềm vui, nỗi buồn, đó là những cảm xúc tuyệt vời mà AI không bao giờ có", thầy kể.

Để minh chứng khả năng làm thơ của AI, thầy Thiện đưa ra một số dữ liệu, và nhờ máy làm thơ trong mấy giây. Nhưng với chính cảm xúc, kỷ niệm của cá nhân, trải nghiệm của bản thân, thầy đưa ra cho HS một bài thơ do mình tự sáng tác. Từ đó, thầy nhắn gửi với HS, trải nghiệm trong cuộc sống là một điều tuyệt vời, hãy bước ra đời thật và trải nghiệm nhiều hơn, trò chuyện với người khác nhiều hơn. "AI luôn "chạy", luôn hỏi "bạn còn cần gì nữa không" và không bao giờ dừng lại. Nhưng trong cuộc sống, đôi khi sự im lặng của cha, mẹ, khoảng lặng từ cha mẹ lại là lúc đứa con vỡ ra được nhiều bài học nhất", thầy nói với học trò.

Trong quá trình giảng dạy, thầy Hà Văn Vụ, GV ngữ văn Trường THPT Lê Thánh Tôn, P.Tân Hưng, TP.HCM, thường sử dụng AI hỗ trợ soạn một số phần của bài giảng, tạo hình ảnh minh họa, sơ đồ, biểu đồ, tạo bài hát liên quan đến ngữ liệu phục vụ mở rộng liên hệ… (có kiểm tra, đối soát mức độ phù hợp trước khi sử dụng nội bộ); sử dụng AI để tạo rubric chấm điểm bài viết hoặc các dự án/chuyên đề bộ môn (có kiểm tra, đối soát trước khi sử dụng).

Thầy cũng tạo các trò chơi trực tuyến phục vụ việc dạy và học tạo hứng thú cho học sinh (Kahoot, Quizizz,…); đồng thời công cụ AI giúp thầy kiểm tra chính tả bài giảng, bài nghiên cứu…

AI là ''cộng sự kỹ thuật", không kiến tạo "linh hồn" của văn chương

Tại tọa đàm khoa học "Triển khai chương trình và sách giáo khoa môn ngữ văn trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo", hồi tháng 3, thạc sĩ Trần Lê Duy, giảng viên khoa Ngữ văn, Trường ĐH Sư phạm TP.HCM, trình bày về những ứng dụng AI với giảng viên, GV dạy ngữ văn để đảm bảo mỗi nhà giáo "làm chủ công nghệ, giữ lại nhân tâm".

Thạc sĩ Duy định vị vai trò của AI là một "cộng sự kỹ thuật" đắc lực để xử lý dữ liệu, không phải là chủ thể kiến tạo "linh hồn" của văn chương. Việc GV sử dụng AI hiệu quả không nằm ở những "câu lệnh thần kỳ", mà ở năng lực kiểm soát ngữ liệu, làm chủ câu hỏi và giữ vững quyền phán đoán cuối cùng của người thầy. Hãy để AI "giải phóng sức lao động" ở những khâu lặp lại, trả lại cho GV thời gian để thấu cảm, bồi dưỡng tâm hồn và phát huy trực giác sư phạm.

Với sinh viên, theo ông Duy, trách nhiệm của mỗi giảng viên là làm sao cho sinh viên đạt chuẩn đầu ra. Trước mỗi học phần, giảng viên đưa ra các giới hạn cho người học, sinh viên được làm tới giới hạn nào, được tham khảo AI tới đâu, đồng thời có thể yêu cầu sinh viên thi vấn đáp, thuyết trình, thay vì chỉ nộp một tiểu luận.

Học sinh dùng AI học văn ở mức độ nào ?

Còn với HS, quan điểm của ông Duy là rất dè dặt việc cho phép HS bậc THCS dùng AI. AI chỉ có thể là phương tiện, kỹ thuật, giúp trình bày đẹp hơn, còn việc HS dùng AI trong học văn phải rất hạn chế, thậm chí không được dùng AI trong quy trình viết văn.

Thạc sĩ Trần Lê Duy cho rằng AI đang ở "vùng xám đạo đức". Khi giao nhiệm vụ cho HS làm bài thuyết trình chẳng hạn, ông nêu rõ quan điểm với HS không được dùng AI. Bởi nhiệm vụ ở đây là HS phải biết tư duy tạo ra sản phẩm, chứ không phải biết dùng AI để tạo ra sản phẩm. "Nếu không có giai đoạn học để làm người làm chủ, thì sau này chúng ta có thể là nô lệ cho AI", thạc sĩ Trần Lê Duy nói trong phiên tọa đàm.

Thầy Hà Văn Vụ thì quan niệm: "Ở độ tuổi THPT, càng cấm HS càng sử dụng. Như vậy, nếu cấm mà HS âm thầm, lén lút tự sử dụng, không được thầy cô hoặc người có kiến thức về AI hướng dẫn, có thể việc sử dụng AI của các em càng đáng lo ngại hơn. Do đó, người thầy phải dạy HS biết cách sử dụng AI phù hợp, đúng hướng hơn là cấm không cho HS sử dụng".