Đừng để cơ hội sống bị che khuất bởi nỗi sợ hãi

Giữa hai nỗi lo ấy, pháp luật phải tìm được câu trả lời nhân văn, chặt chẽ: Làm thế nào để mở thêm cơ hội cứu người mà không đặt trẻ em trước nguy cơ bị xâm hại?

Phía sau những điều luật là những sinh mạng không thể chờ đợi

Có những trẻ em lớn lên cùng những lần nhập viện, chưa kịp đến trường đã phải trải qua những cuộc phẫu thuật kéo dài. Mong mỏi của các em chỉ là được khỏe mạnh, trở về nhà, được đi học, được lớn lên như bạn bè cùng trang lứa.

Tại cuộc họp báo của Bộ Y tế chiều 27.10, GS-TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện (BV) Nhi Trung ương, cho biết có khoảng 60 bệnh nhi đang chờ ghép gan; trong đó 25 em có thể tử vong trong 3 - 5 tháng nếu không được ghép kịp thời. GS-TS Nguyễn Hoàng Định, Phó giám đốc BV ĐH Y Dược TP.HCM, thông tin trong năm qua, 3 bệnh nhi đã qua đời khi chưa tìm được nguồn tim phù hợp.

Đằng sau các con số là nỗi lo, sự trăn trở của biết bao ông bố, bà mẹ có con cần ghép tạng. Bởi, sự quyết tâm của các bác sĩ là chưa đủ, còn cần phải có tạng hiến đáp ứng điều kiện tương hợp, trong đó có kích thước phù hợp với cơ thể trẻ. Chia sẻ về những hoàn cảnh ấy, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh: "Chúng ta không thể thờ ơ khi có cơ hội cứu sống người bệnh mà không làm".

ảnh: BVCC

Từ ca ghép tạng đầu tiên năm 1992 đến tháng 3.2026, VN đã thực hiện 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người. Y học đã tiến xa, nhưng nguồn tạng hiến vẫn khan hiếm, hành lang pháp lý còn những giới hạn cần sửa đổi. Giá trị nhân văn của dự thảo luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) không phải là khuyến khích trẻ em hiến tạng hay đánh đổi sự an toàn của trẻ này để cứu trẻ khác, mà là mở thêm cơ hội cứu người trong những điều kiện được kiểm soát nghiêm ngặt.

Hiểu đúng những quy định liên quan người dưới 18 tuổi

Điều đáng tiếc là nhiều cuộc tranh luận trên mạng xã hội lại không bắt đầu từ nội dung thực sự của dự thảo luật. Cần khẳng định rõ, dự thảo luật không cho phép tùy tiện lấy nội tạng của người dưới 18 tuổi.

Trước hết, dự thảo phân biệt rành mạch giữa hiến mô khi còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não, chết tuần hoàn.

Đối với người dưới 18 tuổi đang sống, dự thảo nghiêm cấm lấy những bộ phận cơ thể lành như thận, gan, tim, phổi để ghép cho người khác. Điều mà dự thảo đề xuất cho phép là hiến một số loại mô có khả năng tái sinh, chẳng hạn tế bào gốc tạo máu, trong những trường hợp đặc biệt để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp.

Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi chỉ được xem xét hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ được xem xét hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Việc hiến phải đáp ứng các điều kiện về sức khỏe, được tư vấn độc lập, có sự đồng ý của cả người chưa thành niên và người đại diện. Bất kỳ can thiệp y khoa nào đối với trẻ cũng phải được cân nhắc nghiêm ngặt về an toàn và lợi ích lâu dài.

Đối với việc hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời, dự thảo đặt ra những điều kiện khác. Việc lấy tạng chỉ được xem xét sau khi trẻ đã được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo quy trình chuyên môn và đáp ứng các điều kiện về đăng ký, nguyện vọng hiến, sự đồng ý của người đại diện theo phương án luật cuối cùng được thông qua.

Đặc biệt, bản dự thảo ngày 12.10 đã quy định nguyên tắc tự nguyện, không cưỡng ép, bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ; nghiêm cấm mua bán, lừa dối, lấy trộm mô, tạng và lợi dụng quan hệ giám hộ để vi phạm pháp luật.

Đây không phải những nguyên tắc mới xuất hiện sau khi dư luận phản ứng. Nhưng khẳng định định hướng ban đầu là đúng không có nghĩa mọi điều khoản đã hoàn chỉnh: dự thảo còn những vấn đề phải tiếp tục được cân nhắc, lựa chọn và cụ thể hóa.

Lắng nghe để những hàng rào bảo vệ trẻ em thực sự vững chắc

Điều có sức thuyết phục lớn nhất với phụ huynh không chỉ là lời khẳng định "luật không cho phép", mà còn là câu trả lời cụ thể: Nếu trẻ không muốn hiến thì sao? Nếu cha mẹ vừa là người đại diện, vừa là người cần nhận mô thì ai bảo vệ quyền lợi độc lập của trẻ? Nếu trẻ còn quá nhỏ để hiểu những nguy cơ y khoa, làm thế nào biết được sự đồng ý có thực sự tự nguyện?

Những câu hỏi ấy không cản trở chính sách nhân đạo, mà giúp pháp luật ngăn chặn việc lợi dụng lòng tốt hoặc quan hệ gia đình để ép buộc người chưa thành niên. Tại họp báo, PGS-TS Dương Đức Hùng, Giám đốc BV Hữu nghị Việt Đức, lưu ý rằng ngay cả khi trẻ và cha mẹ đồng ý, cơ sở y tế vẫn phải đánh giá chặt chẽ nguy cơ đối với sức khỏe trước mắt và lâu dài của trẻ. Đại diện Hội Bảo vệ quyền trẻ em VN cũng đề nghị có chuyên gia tâm lý, công tác xã hội tham gia đánh giá tính tự nguyện và khả năng nhận thức của các em. Cần làm rõ cách ghi nhận ý nguyện, xác minh sự đồng ý và giám sát độc lập để bảo vệ quyền, phẩm giá của trẻ.

Nhưng cũng cần nhìn nhận thẳng thắn những bất cập khi việc lấy ý kiến trẻ em về dự thảo được tổ chức thiếu giải thích, không phù hợp độ tuổi hoặc mang nặng chỉ tiêu. Việc khảo sát phải tự nguyện, dễ hiểu, được thông tin đầy đủ và có sự phối hợp phù hợp với cha mẹ, nhà trường. Cầu thị lắng nghe, sửa những gì chưa hợp lý chính là cách củng cố niềm tin của xã hội với chính sách, pháp luật.

Đừng đánh tráo khái niệm để biến lòng nhân ái thành nỗi sợ hãi

Chính vì quyền trẻ em là vấn đề hệ trọng, những thông tin cố tình đánh tráo khái niệm càng phải được nhận diện và phản bác rõ ràng. Những ý kiến góp ý chân thành, sự lo lắng thực tế của phụ huynh cần được lắng nghe, tôn trọng và tiếp thu; nhưng những thủ đoạn lợi dụng sự quan tâm của cộng đồng để kích động, chống phá cũng cần được nhận diện cụ thể.

Đầu tiên là việc đánh tráo khái niệm "lấy ý kiến xây dựng chính sách" thành "lấy ý kiến đồng ý hiến tạng", đánh đồng "hiến mô tái sinh" với "lấy nội tạng của trẻ đang sống". Từ đó, người ta dựng lên những kịch bản rùng rợn rằng học sinh đến trường có thể bị lấy nội tạng, trẻ gặp tai nạn có thể bị BV tự ý tuyên bố chết não để lấy tạng mà cha mẹ không hay biết.

Cần nói thẳng: Những kịch bản giật gân ấy không có căn cứ. Nội dung dự thảo luật quy định rất rõ: nghiêm cấm những hành vi đó; việc xác định tử vong và lấy, ghép phải tuân thủ những điều kiện độc lập, chặt chẽ. Mặt khác, lấy ý kiến để trẻ tham gia xây dựng chính sách và xin phép can thiệp y khoa trên cơ thể trẻ là hai việc khác nhau. Trả lời đồng tình với một phương án chính sách không làm phát sinh quyền cho bất kỳ ai lấy mô, bộ phận cơ thể của trẻ. Đăng ký hiến tạng phải theo quy trình độc lập, bảo đảm tính tự nguyện và các điều kiện pháp lý.

Một số tài khoản lại xuyên tạc rằng cơ sở dữ liệu quốc gia về hiến, ghép tạng nhằm thu thập thông tin để mua bán nội tạng. Trong khi đó, chính cơ chế quản lý dữ liệu, điều phối thống nhất, truy xuất nguồn gốc và bảo mật thông tin được đề xuất nhằm tăng cường minh bạch, ngăn ngừa những giao dịch mờ ám. Biến công cụ kiểm soát và phòng ngừa vi phạm thành bằng chứng cho một âm mưu vi phạm là sự đảo ngược trắng trợn bản chất vấn đề.

Phản biện phải dựa trên điều khoản và chứng cứ; không thể nhân danh bảo vệ trẻ em để phát tán sự sợ hãi, rồi dùng chính nỗi sợ ấy phủ nhận cơ hội sống của những trẻ khác.

Đạo luật nhân văn phải được xây dựng bằng sự đồng thuận có hiểu biết

Mở rộng cơ hội cứu người và bảo vệ tối đa quyền trẻ em không phải hai mục tiêu loại trừ nhau. Chúng ta cần một đạo luật đủ nhân văn để mở thêm cơ hội sống, đủ chặt chẽ để bảo vệ người hiến và đủ minh bạch để người dân đặt niềm tin. Những góp ý xác đáng của cộng đồng, vì thế, phải được lắng nghe đến cùng và tiếp thu trong quá trình hoàn thiện dự thảo.

Giữa những tranh luận, xin đừng quên những em bé đang mong từng ngày được chữa trị, được khỏe mạnh; cũng đừng quên mỗi trẻ có thể hiến mô cần được bảo vệ về sức khỏe, nhân phẩm và quyền nói "không". Điều xã hội cần không phải là lựa chọn giữa lòng nhân ái và sự an toàn, mà là hành lang pháp lý đủ chặt chẽ để gìn giữ cả hai. Đừng để cơ hội sống bị che khuất bởi nỗi sợ hãi; cũng đừng để khát vọng cứu người làm mờ những giới hạn phải được pháp luật bảo vệ.