Giá xăng tăng, lại lo trao quyền tự quyết cho doanh nghiệp?

Tự quyết và tự chịu trách nhiệm lớn hơn

Tại dự thảo nghị định về kinh doanh xăng dầu lần thứ 14, Bộ Công thương tiếp tục đề xuất trao quyền cho thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối ngoài hệ thống tự quyết định giá bán. Theo đó, Nhà nước không còn đóng vai trò tính toán toàn bộ giá bán để doanh nghiệp thực hiện, mà chuyển dần sang thiết lập công thức, quy định các cấu phần chi phí, yêu cầu kê khai và giám sát thị trường.

ẢNH: NGỌC DƯƠNG

Việc này giúp doanh nghiệp linh hoạt hơn khi giá dầu thế giới, tỷ giá, chi phí vận tải, bảo hiểm, logistics hoặc các chi phí tạo nguồn thay đổi; Doanh nghiệp có cơ sở phản ánh nhanh hơn vào giá bán thay vì phải chờ cơ quan quản lý điều chỉnh từng cấu phần. Quan trọng hơn, doanh nghiệp có thể chủ động hơn về chiến lược kinh doanh. Một doanh nghiệp có nguồn hàng tốt, chi phí logistics thấp hoặc hệ thống phân phối hiệu quả có thể có cấu trúc giá khác doanh nghiệp có chi phí cao.

Theo chuyên gia kinh tế, PGS-TS Nguyễn Thường Lạng, dự thảo mới được thiết kế theo hướng doanh nghiệp tự quyết giá trong một khung quản lý của Nhà nước, chứ không phải chuyển toàn bộ quyền lực về giá cho doanh nghiệp. Bởi nếu trao quyền định giá nhưng không có dữ liệu, cơ chế kiểm tra chi phí và cạnh tranh đủ mạnh, người tiêu dùng có thể trở thành bên chịu rủi ro khi doanh nghiệp tăng giá nhanh nhưng giảm giá chậm, hoặc đưa các chi phí không hợp lý vào cấu thành giá. Ngược lại, nếu kiểm soát quá sâu, quyền tự quyết giá có thể chỉ tồn tại trên giấy, trong khi doanh nghiệp vẫn phải chờ cơ quan quản lý xử lý các biến động chi phí.

Một trong những vấn đề người tiêu dùng quan tâm nhất sẽ là tốc độ phản ánh giá thế giới vào giá trong nước. Khi doanh nghiệp được tự quyết, về nguyên tắc giá bán có thể phản ánh nhanh hơn diễn biến giá mua và chi phí thực tế. Nhưng cũng vì vậy, cơ quan quản lý phải có khả năng kiểm tra xem giá bán có thực sự bám vào chi phí hay không.

Dự thảo 14 đưa ra cơ chế xác định biến động giá bất thường, chẳng hạn trường hợp giá tăng hoặc giảm nhanh, liên tục trong 1 - 4 tuần, hoặc mức biến động cộng dồn khoảng 15 - 20% trở lên và gây tác động đáng kể đến CPI, sản xuất, kinh doanh, đời sống có thể là căn cứ để Nhà nước xem xét áp biện pháp bình ổn.

"Thực tế, điểm quan trọng nhất của đề xuất mới có lẽ không nằm ở việc "cho doanh nghiệp tự quyết giá", mà ở chỗ doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm nhiều hơn đối với quyết định của mình. Doanh nghiệp được tự xác định giá mua, chi phí tạo nguồn và lợi nhuận, nhưng đồng thời phải chứng minh chi phí, công bố và kê khai giá, kết nối dữ liệu với cơ quan quản lý và thực hiện các yêu cầu kiểm toán, báo cáo. Việc yêu cầu dự trữ 20 ngày và tổng nguồn tối thiểu 300.000 m³/năm cho thấy Nhà nước không muốn doanh nghiệp chỉ hưởng quyền định giá mà không gánh trách nhiệm về nguồn cung", PGS-TS Nguyễn Thường Lạng phân tích và nhấn mạnh đây là điểm khác căn bản, rằng doanh nghiệp được quyền quyết định, nhưng phải có năng lực tạo nguồn, dự trữ, phân phối và minh bạch chi phí.

Doanh nghiệp bán lẻ cũng nên được định giá?

Trao đổi với Thanh Niên, ông Văn Tấn Phụng, Chủ tịch Hiệp hội Dầu khí TP.Đồng Nai, cho rằng để phù hợp hơn với thực tế, dự thảo nghị định cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung một số quy định liên quan đến thương nhân phân phối và quyền định giá của doanh nghiệp bán lẻ, chứ không riêng trao quyền cho doanh nghiệp đầu mối và phân phối.

"Trao quyền tự định giá cho doanh nghiệp bán lẻ là bước cải tiến phù hợp với mục tiêu từng bước đưa kinh doanh xăng dầu theo cơ chế thị trường. Bởi doanh nghiệp bán lẻ là đơn vị nắm rõ nhất các chi phí thực tế tại từng địa bàn, từ vận chuyển, nhân công, mặt bằng đến chi phí vận hành, nên có thể chủ động xác định mức giá bán phù hợp và tự chịu trách nhiệm về hiệu quả kinh doanh", ông Văn Tấn Phụng nhấn mạnh. Ngoài ra, Hiệp hội Dầu khí TP.Đồng Nai cũng đã gửi một số ý kiến liên quan dự thảo mới và bày tỏ sự không đồng tình với việc để doanh nghiệp đầu mối quyết định giá bán lẻ, bởi các đầu mối khó có thể cập nhật đầy đủ, kịp thời chi phí kinh doanh cụ thể của từng cửa hàng tại từng khu vực.

Theo Hiệp hội, thực tế thời gian qua, một số doanh nghiệp đầu mối cũng không mặn mà với việc ký hợp đồng đại lý hoặc nhượng quyền với các cửa hàng bán lẻ, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa. "Để doanh nghiệp bán lẻ tự định giá và tự chịu trách nhiệm trước cơ quan quản lý, trong đó có cơ quan thuế, sẽ phù hợp hơn với yêu cầu vận hành theo cơ chế thị trường", Hiệp hội Dầu khí TP.Đồng Nai kiến nghị.

PGS-TS Nguyễn Thường Lạng nhấn mạnh, việc trao quyền định giá chỉ phát huy tác dụng khi người mua có khả năng lựa chọn và các doanh nghiệp thực sự cạnh tranh với nhau, có trách nhiệm bảo đảm nguồn cung đủ, an ninh năng lượng. Chính vì điều đó mới có quy định cho nâng tổng nguồn xăng dầu tối thiểu của thương nhân đầu mối lên 300.000 m³/năm, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp có năng lực về kho chứa, cửa hàng bán lẻ và hệ thống thương nhân phân phối. Bên cạnh đó, doanh nghiệp còn phải duy trì dự trữ lưu thông tương đương tối thiểu 20 ngày cung ứng.

"Một mặt, các yêu cầu này giúp sàng lọc những doanh nghiệp không đủ năng lực nguồn hàng. Mặt khác, nếu điều kiện gia nhập thị trường quá cao, số lượng doanh nghiệp có khả năng hoạt động ở tầng đầu mối có thể bị thu hẹp. Khi đó, câu chuyện không chỉ là doanh nghiệp có được tự quyết giá hay không, mà là có bao nhiêu doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh về giá với nhau. Nếu có nhiều chủ thể đủ năng lực, doanh nghiệp tăng giá quá cao có thể mất khách hàng. Nhưng nếu thị trường tập trung vào một số ít doanh nghiệp lớn, quyền tự quyết giá sẽ có ý nghĩa khác và đòi hỏi cơ chế giám sát cạnh tranh chặt chẽ hơn", PGS-TS Nguyễn Thường Lạng phân tích và nhấn mạnh nên lưu ý trao quyền định giá cho doanh nghiệp trong điều kiện nào.

Chẳng hạn, cơ chế mới đồng thời bảo đảm ba yếu tố: cạnh tranh đủ mạnh, minh bạch chi phí, và giám sát hiệu quả thì việc doanh nghiệp tự quyết giá có thể giúp thị trường phản ứng nhanh hơn với biến động thực tế, giảm sự can thiệp hành chính và tạo động lực cho doanh nghiệp nâng hiệu quả kinh doanh. "Ngược lại, nếu quyền định giá được trao trước khi thị trường đủ cạnh tranh và cơ chế giám sát chưa theo kịp, rủi ro có thể phát sinh", PGS-TS Nguyễn Thường Lạng lưu ý.