GS Nguyễn Lộc, người dành cả đời nghiên cứu, tôn vinh văn học cổ điển dân tộc

Người giảng Truyện Kiều  hay đến mức sinh viên khoa khác cũng đứng ở cửa sổ lắng nghe

Trong chương trình Khoa Ngữ văn, Trường ĐH Tổng hợp TP.HCM (nay là Trường ĐH Khoa học xã hội & nhân văn thuộc ĐH Quốc gia TP.HCM) đến năm thứ hai chúng tôi bắt đầu học môn văn học Việt Nam từ giữa thế kỷ XVIII – giữa thế kỷ XIX. Vì thế năm 1980 lần đầu tiên tôi được học thầy Nguyễn Lộc.

Tôi ấn tượng mãi về thầy với đôi mắt rất sáng lấp lánh đằng sau cặp kính trắng, giọng trầm ấm, thu hút. Thầy giảng về Truyện Kiều rất hay, sinh viên ngồi học say mê, có nhiều sinh viên khoa khác cũng đứng ở cửa sổ lắng nghe. 

Thầy Nguyễn Lộc sinh ngày 14.12.1936 tại xã Bình Mỹ, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Năm 1954, thầy được đưa ra miền Bắc học tập cùng với một nhóm học sinh khác. Sau thời gian học tiếng Trung tại Trung Quốc, thầy được phân công làm phiên dịch tại Ban chỉ đạo hoạt động quốc tế của Trung ương Đảng, lúc ấy thầy mới 20 tuổi. Sau đó thầy học Khoa Ngữ văn, Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội giai đoạn 1957-1960. Tốt nghiệp xuất sắc, thầy được giữ lại trường làm giảng viên Khoa Ngữ văn, sau đó được bầu làm Chủ nhiệm bộ môn Cổ-Cận-Dân (Văn học Việt Nam) của khoa. Năm 1984 thầy được công nhận chức danh PGS. 

Từ năm học 1987-1988 thầy chuyển vào TP.HCM, thầy được bầu làm Trưởng khoa Ngữ văn Trường ĐH Tổng hợp TP.HCM từ 1990 đến 1994. Tại nơi này, thầy trở thành đồng nghiệp với các giáo sư tên tuổi lừng lẫy trong giới học thuật: Thầy Mai Cao Chương, thầy Hoàng Như Mai, thầy Lê Đình Kỵ, thầy Chu Xuân Diên, thầy Trần Thanh Đạm, thầy Trần Chút, thầy Lương Duy Thứ…; và các giáo sư Văn khoa trước 1975: thầy Nguyễn Văn Trung, thầy Bửu Cầm, thầy Lưu Khôn, thầy Trần Trọng San, thầy Huỳnh Minh Đức, thầy Nguyễn Khuê, thầy Nguyễn Tri Tài… Các thầy đã làm nên danh tiếng của một trong những khoa lâu đời nhất, vẻ vang nhất của Trường ĐH Tổng hợp TP.HCM lúc bấy giờ.

ảnh: Tư liệu của tác giả

Người đề xuất thành lập các môn báo chí, văn hóa học, ngữ văn Trung Quốc

Trong công tác quản lý, thầy luôn thể hiện một phong cách nghiêm túc, quan tâm hàng đầu đến chất lượng và có nhiều sáng kiến phát triển chuyên môn. Trong nhiệm kỳ của thầy, thầy đã đề xuất thành lập các môn báo chí, văn hóa học, ngữ văn Trung Quốc. Sau này các bộ môn ấy tách ra thành các khoa độc lập: Khoa Báo chí và Truyền thông, Khoa Văn hóa học, Khoa Ngữ văn Trung Quốc. Sự phát triển mạnh mẽ và những đóng góp thiết thực trong việc đào tạo của các khoa ấy mấy chục năm qua, cho thấy tầm nhìn xa rộng của thầy.

Năm 1988 thầy cùng với các giáo sư Hoàng Như Mai, Trần Hữu Tá thành lập Hội Nghiên cứu và giảng dạy văn học TP.HCM. Hội quy tụ được các giáo viên phổ thông, giảng viên đại học, các nhà nghiên cứu và các nhà hoạt động xã hội chung tay phát triển việc nghiên cứu và giảng dạy văn học. Công trình có ý nghĩa nhất của Hội bấy giờ là việc biên soạn bộ sách giáo khoa ngữ văn phổ thông. Bộ sách ấy cùng lưu hành với bộ sách do nhóm giáo sư của Trường ĐH Sư phạm Hà Nội biên soạn, được đánh giá là có đổi mới sâu sắc và có chất văn rất rõ nét.

Năm 1997 thầy tham gia thành lập Trường ĐH Văn Hiến (TP.HCM) và làm Hiệu trưởng đầu tiên của trường nhiệm kỳ 1997 – 2003. Đây là trường đại học dân lập vào loại sớm nhất thời ấy, và cũng là trường đại học có thiên hướng khoa học xã hội – kinh tế đầu tiên của nước ta. Phong cách khoa học, nghiêm túc, đòi hỏi chất lượng cao của thầy còn ảnh hưởng đến ngành ngữ văn của trường bây giờ.

ảnh: Tư liệu của tác giả

Những đóng góp lớn và giá trị cho văn học dân tộc

Thế nhưng đóng góp lớn nhất, có giá trị lâu dài của Giáo sư Nguyễn Lộc là ở sự nghiệp nghiên cứu văn học cổ điển dân tộc.

Thầy tham gia nghiên cứu từ rất sớm. Khoảng năm 20 tuổi, thầy đã viết bài trên tạp chí học thuật vào loại danh tiếng nhất ở miền Bắc lúc bấy giờ là tạp chí Nghiên cứu Văn Sử Địa với bài viết đặt ra rất căn bản: Có thể liệt những bài văn viết bằng chữ Hán vào kho tàng văn học của ta được không? (NC Văn Sử Địa, số 16, tháng 4.1956). Sau đó thầy viết nhiều bài trên tạp chí này và tạp chí Văn học.

Năm 1962, lúc mới 26 tuổi thầy đã tham gia viết giáo trình, đó là cuốn: Văn học Việt Nam: Thế kỷ 18 - Nửa đầu thế kỷ 19, (viết chung với Hoàng Hữu Yên NXB Giáo dục, 1962). Có thể nói Giáo sư Nguyễn Lộc là một trong những người đặt nền móng và xây dựng nền học thuật ở miền Bắc 1954 – 1975.

Thầy đã dành cả đời mình để nghiên cứu, tôn vinh văn học cổ điển dân tộc. Truyện danh nhân Nguyễn Du (NXB Đà nẵng 1985) vừa sinh động của loại truyện, vừa có cái nghiêm cẩn, chính xác của sách học thuật. Sau này nhiều người mang danh nghiên cứu mà thực chất là viết giật gân, xuyên tạc tiểu sử Nguyễn Du (chuyện Nguyễn Du đi 5.000 cây số khắp Trung Quốc trước khi đi sứ năm 1813), chứ ít ai học được phong cách làm việc của thầy.

Các công trình về Thơ Hồ Xuân Hương (1985), Cung oán ngâm khúc (1986), Những khúc ngâm chọn lọc (1987) có độ tin cậy rất cao, được giới học thuật tin dùng trong giảng dạy và nghiên cứu. Thầy dành nhiều công sức tham gia biên soạn Từ điển văn học (2 tập, 1983 -1984), Từ điển văn học (bộ mới) (2003), Tổng tập văn học Việt Nam và là một trong những tác giả chủ chốt.

Thầy còn nghiên cứu chuyên sâu về Văn học Tây Sơn (1986), Nghệ thuật Hát bội Việt Nam (1994), chủ biên Từ điển Nghệ thuật hát bội (1997). Các công trình ấy được coi như cẩm nang về văn học Tây Sơn và Hát bội, vừa là niềm say mê của thầy, vừa như là trả nợ ân tình với vùng đất Bình Định – Quảng Ngãi quê hương.

Công trình làm nên tên tuổi của thầy chính là Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ 18 - nửa đầu thế kỷ 19 (2 tập), (1976), Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ 19 (1971). Với hơn 1.300 trang, đây là 2 công trình công phu nhất, hoàn chỉnh nhất, dày dặn nhất trong các giáo trình bấy giờ. Đặt trong hoàn cảnh lịch sử thời ấy, công trình có nhiều quan điểm mạnh bạo, có tính đột phá, như việc dành cả một chương cho Nguyễn Công Trứ, một nhà thơ mà các giáo trình khác không dám đưa vào vì "lý lịch" của ông có nhiều lần đàn áp phong trào nông dân.

ảnh: Tư liệu của tác giả

Giáo trình của thầy cũng lần đầu tiên đưa Nguyễn Thông, Nguyễn Xuân Ôn, Nguyễn Quang Bích thành chương riêng, trong đó thơ văn Nguyễn Thông càng ngày càng tỏ được nhiều người quan tâm, tìm đọc.

Các công trình của thầy vừa có tính học thuật nghiêm cẩn, vừa có văn chương tinh tế; kết hợp giữa tính hàn lâm của một trí tuệ uyên bác, với cái tinh tế của một người có tài có tâm hồn văn chương. Cho đến nay giáo trình của thầy đã được tái bản đến 9 lần, nó trở thành sách gối đầu giường của sinh viên ngữ văn, trở thành hành trang tinh thần của bao thế hệ sinh viên, và là cẩm nang cho những ai muốn tìm hiểu về văn học cổ điển dân tộc.

Thầy bị bệnh yếu nhiều năm, khi biết mình khó có thể tiếp tục công việc, thầy đã tặng tủ sách đồ sộ, quý giá của thầy cho Khoa Văn học và Ngôn ngữ (Trường ĐH Khoa học xã hội & nhân văn thuộc ĐH Quốc gia TP.HCM) và Khoa Ngữ văn (Trường ĐH Văn Hiến). Tuổi càng cao thầy càng quên nhiều, cho đến cả những học trò thân nhất thầy cũng không nhận ra. Nhà thơ Ý Nhi, phu nhân của thầy luôn bên cạnh thầy chăm sóc rất tận tình, nhưng thầy cũng không vượt qua được tuổi tác. Thầy đã trút hơi thở cuối cùng vào ngày 25.10.2026, thọ 91 tuổi.

Bao nhiêu thế hệ học trò vô cùng thương tiếc thầy.