Hơn 5 giờ mỗi ngày trên mạng xã hội, người trẻ đối mặt những nguy cơ gì?

Chiều 13.11, tại thành phố Đà Nẵng, Bộ GD-ĐT tổ chức tọa đàm "Giáo dục đạo đức, văn hóa ứng xử chuẩn mực, văn minh trên môi trường số cho học sinh, sinh viên các cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp". 

Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Nguyễn Thị Quyên Thanh dự và phát biểu khai mạc tọa đàm, cùng sự tham gia của đại diện Cục An ninh mạng (Bộ Công an), đông đảo cán bộ quản lý giáo dục tại các trường đại học, cao đẳng và người trẻ.

Phát biểu tại tọa đàm, Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Nguyễn Thị Quyên Thanh nhấn mạnh môi trường số đã trở thành không gian học tập, giao tiếp, xây dựng các mối quan hệ và định hình nhân cách của người trẻ. Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ số cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác giáo dục đạo đức, lối sống và văn hóa ứng xử trong nhà trường.

Theo thứ trưởng, những biểu hiện như "bóc phốt", lập nhóm kín tẩy chay, miệt thị ngoại hình, công kích cá nhân, phát tán hình ảnh riêng tư, mạo danh tống tiền... đang ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần, sự an toàn và uy tín của môi trường học đường. Đáng chú ý, AI tạo sinh còn làm gia tăng nguy cơ giả mạo thông tin, hình ảnh, giọng nói và gian lận trong học tập.

Theo thứ trưởng Nguyễn Thị Quyên Thanh, giáo dục đạo đức, văn hóa ứng xử trên môi trường số không thể chỉ dừng ở việc trang bị kỹ năng sử dụng công nghệ, mà cần hình thành cho người học "tấm màng lọc đạo đức" và "sức đề kháng số". Đây là nền tảng giúp học sinh, sinh viên biết chọn lọc thông tin, ứng xử có văn hóa, tôn trọng người khác, đồng thời chủ động bảo vệ bản thân trước những tác động tiêu cực trên không gian mạng.

Thứ trưởng Nguyễn Thị Quyên Thanh đề nghị tọa đàm tập trung trao đổi, nhận diện những nguy cơ, thách thức trong môi trường số; làm rõ vai trò, trách nhiệm và cơ chế phối hợp giữa nhà trường, gia đình, tổ chức Đoàn - Hội cùng các lực lượng liên quan; từ đó đề xuất những giải pháp thiết thực, có thể triển khai ngay tại các cơ sở giáo dục.

Kết quả nghiên cứu năm 2024 của Trung ương Đoàn được trình bày tại tọa đàm cho thấy, 43,9% thanh niên dành từ 2 - 4 giờ mỗi ngày sử dụng internet, mạng xã hội; hơn 27% sử dụng trên 5 giờ mỗi ngày. Theo đại diện Trung ương Đoàn, thành thạo công nghệ không đồng nghĩa với khả năng phân biệt thông tin đúng, sai và sử dụng thông tin có trách nhiệm.

Báo cáo của Bộ GD-ĐT cũng chỉ ra khoảng cách giữa nhận thức về chuẩn mực và hành vi thực tế. Một bộ phận học sinh, sinh viên dù hiểu các quy định về an toàn mạng nhưng vẫn có thể chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng, phát ngôn thiếu chuẩn mực hoặc tham gia công kích người khác dưới tác động của tâm lý đám đông.

Đáng chú ý, hơn 80% sinh viên trong một số cuộc khảo sát được đề cập tại tọa đàm cho biết không nắm rõ kênh tiếp nhận hỗ trợ của nhà trường khi gặp sự cố trên môi trường số. Trong khi đó, nhiều vụ việc bạo lực ngôn từ, hội nhóm ẩn danh chưa được phát hiện và hỗ trợ tâm lý kịp thời.

Dựng 'tường lửa tư tưởng' từ người trẻ

Trình bày tham luận tại tọa đàm từ đầu cầu trực tuyến ở Hà Nội, anh Lâm Tùng, Ủy viên Ban Thường vụ Trung ương Đoàn, Phó trưởng ban Công tác thanh thiếu nhi, Phó chủ tịch thường trực Trung ương Hội Sinh viên Việt Nam, cho rằng xây dựng "tường lửa tư tưởng" phải bắt đầu từ sức đề kháng bên trong mỗi người trẻ.

Theo anh Lâm Tùng, "sức đề kháng" ấy được hình thành từ lý tưởng cách mạng, lòng yêu nước, hiểu biết lịch sử, văn hóa dân tộc, khả năng kiểm chứng thông tin và trách nhiệm với lời nói, hành động của mình.

Dẫn lời căn dặn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ XIII, anh Lâm Tùng nhấn mạnh tổ chức Đoàn phải "hiện diện mạnh mẽ, thông minh, nhân văn; biết lắng nghe, nói đúng điều thanh niên cần, nói bằng cách thanh niên hiểu". Theo đó, công tác giáo dục cần đổi mới cách tiếp cận, đưa lý luận, lịch sử và văn hóa dân tộc đến gần hơn với người trẻ; khuyến khích thanh niên chủ động tìm hiểu, trao đổi có căn cứ và sáng tạo nội dung tích cực trên không gian mạng.

Thực tế, các hoạt động truyền thông số đã cho thấy sức lan tỏa đáng kể. Năm 2025, chiến dịch "Hòa bình đẹp lắm" và "Tự hào Việt Nam" lần lượt đạt hơn 3,6 tỉ và 10,8 tỉ lượt xem. Năm 2026, hành trình "Tôi yêu Tổ quốc tôi" đạt gần 1,3 tỉ lượt tiếp cận, lan tỏa hơn 155.000 câu chuyện tích cực và hơn 24.000 video.

Từ đó, Trung ương Đoàn đề xuất phát triển lực lượng "đại sứ số học đường", câu lạc bộ truyền thông và nhóm học sinh, sinh viên nòng cốt; duy trì các hoạt động như "Mỗi ngày một tin tốt, mỗi tuần một câu chuyện đẹp", "Bình dân học vụ số". Đồng thời, cần trang bị kỹ năng kiểm chứng thông tin, nhận diện nội dung giả mạo, sử dụng AI có trách nhiệm, bảo vệ dữ liệu cá nhân và xây dựng kênh hỗ trợ người học khi gặp sự cố trên mạng.

Theo anh Lâm Tùng, người trẻ cần được trao cơ hội tham gia xây dựng môi trường số lành mạnh, từ đề xuất ý tưởng đến sáng tạo, lan tỏa nội dung tích cực. "Tường lửa tư tưởng" vì thế không chỉ là ngăn chặn thông tin xấu, mà quan trọng hơn là bồi đắp hiểu biết, bản lĩnh và khả năng tự điều chỉnh hành vi cho mỗi người trẻ.

Tại tọa đàm, đại diện các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp trên cả nước đã trình bày nhiều tham luận, chia sẻ thực trạng, kinh nghiệm và đề xuất giải pháp giáo dục đạo đức, văn hóa ứng xử văn minh trên môi trường số. 

Các nội dung tập trung vào xây dựng mô hình giáo dục đạo đức số, nâng cao năng lực tự bảo vệ và ứng xử có trách nhiệm của người học; tăng cường phối hợp giữa nhà trường, gia đình, tổ chức Đoàn - Hội và các lực lượng liên quan. 

Nhiều tham luận cũng chia sẻ cách làm thực tiễn tại các trường như Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Đà Nẵng, Đại học Duy Tân, Trường cao đẳng Đà Nẵng...