Kiểm tra, đánh giá trên máy tính: Công bằng phải đi trước số hóa

Tuy nhiên, số hóa không đơn thuần là thay giấy bằng màn hình. Máy tính giúp chấm điểm nhanh, phân tích kết quả và đa dạng hóa câu hỏi. Điều quan trọng là phải đánh giá đúng năng lực, bảo đảm độ tin cậy và công bằng. Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi nâng cao chất lượng đánh giá, không chỉ thay đổi phương tiện.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Nguy cơ gia tăng bất bình đẳng

Bất cập đáng lo ngại là nguy cơ gia tăng bất bình đẳng giữa học sinh (HS) và nhà trường. HS thành thạo máy tính, bàn phím, phần mềm sẽ có lợi thế hơn những em chủ yếu sử dụng điện thoại, ít cơ hội thực hành. Khi kiểm tra toán, lịch sử hay sinh học, liệu có hợp lý nếu HS mất điểm vì thao tác chuột chậm hoặc chưa quen giao diện? Khi đó, điểm số không chỉ phản ánh năng lực môn học mà còn chịu tác động của kỹ năng ngoài mục tiêu đánh giá.

Khoảng cách còn thể hiện giữa các trường. Nơi có phòng máy tốt, đường truyền ổn định, thiết bị đồng bộ sẽ thuận lợi hơn những trường thiếu hạ tầng, nhất là ở miền núi, vùng sâu, vùng xa. Cùng một đề thi, cùng thời gian làm bài nhưng điều kiện công nghệ khác nhau có thể khiến cơ hội thể hiện năng lực không bình đẳng.

Khoảng cách số không chỉ nằm ở việc có thiết bị hay không, mà còn ở chất lượng thiết bị, khả năng tiếp cận và kỹ năng sử dụng. Nếu không có chính sách hỗ trợ phù hợp, chuyển đổi số có thể làm sâu sắc thêm bất bình đẳng giáo dục.

Trong bối cảnh sáp nhập các trường thành những trường lớn có nhiều phân hiệu/điểm trường, sự trang bị phòng máy tính, trình độ thành thạo máy tính giữa các phân hiệu chưa đồng đều.

Vì vậy, trước khi triển khai rộng rãi, ngành giáo dục cần khảo sát thực chất điều kiện thiết bị, đường truyền, phần mềm và kỹ năng máy tính của HS; đồng thời ưu tiên hỗ trợ những nơi khó khăn. HS cần được làm quen với giao diện, dạng câu hỏi và thao tác trước khi kiểm tra chính thức.

Những kỹ năng không thuộc mục tiêu đánh giá không nên chi phối điểm số. HS khuyết tật hoặc có nhu cầu hỗ trợ đặc biệt cũng cần được bảo đảm điều kiện tiếp cận phù hợp.

Độ tin cậy không chỉ phụ thuộc vào công nghệ

Kiểm tra trên máy tính phụ thuộc vào thiết bị, nguồn điện, phần mềm, máy chủ và kết nối mạng. Máy treo, mất kết nối, lỗi đăng nhập hoặc không lưu được câu trả lời có thể khiến HS mất thời gian, thậm chí mất dữ liệu. Vì vậy cần có quy trình thống nhất để bù thời gian gián đoạn, khôi phục bài làm, tổ chức kiểm tra lại và giải quyết khiếu nại. Hệ thống phải thường xuyên lưu bài, sao lưu dữ liệu và bảo đảm an toàn thông tin. HS không thể phải chịu thiệt vì sự cố ngoài khả năng kiểm soát.

Độ tin cậy còn phụ thuộc vào chất lượng ngân hàng câu hỏi. Các mã đề phải tương đương về nội dung, độ khó và khả năng phân biệt năng lực; việc xáo trộn câu hỏi không thể thay thế khâu thẩm định, thử nghiệm. Bài tự luận cũng cần tiêu chí chấm rõ ràng, người chấm có chuyên môn và cơ chế kiểm tra kết quả. Nguy cơ lộ đề, truy cập trái phép, gian lận và mất dữ liệu đòi hỏi biện pháp bảo mật phù hợp. Công nghệ có thể hỗ trợ giám sát nhưng không thay thế trách nhiệm của con người.

Một bất cập khác là không phải năng lực nào cũng có thể đo bằng một phương thức. Viết văn, lập luận, thực hành thí nghiệm, hợp tác hay sáng tạo sản phẩm cần những hình thức đánh giá khác nhau. Ngay cả bài tự luận trên máy tính cũng có thể chịu ảnh hưởng của tốc độ gõ phím và kỹ năng sử dụng công nghệ.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh, kiểm tra trực tuyến còn đặt ra yêu cầu bảo đảm tính độc lập của bài làm. HS có thể dùng AI để học tập, nhưng khi cần xác định năng lực cá nhân, phải có cách kiểm tra phù hợp để biết các em thực sự hiểu và tự thực hiện được nhiệm vụ. Vì vậy, kiểm tra trên máy tính nên là một phần của hệ thống đánh giá đa dạng, kết hợp bài kiểm tra có giám sát, thực hành, sản phẩm học tập và quá trình tiến bộ của HS.

ảnh: Đào Ngp5c Thạch

Cần lộ trình có kiểm chứng

Trước hết, cần thí điểm kiểm tra trên máy tính tại những trường có điều kiện khác nhau, không chỉ ở nơi có hạ tầng tốt. Việc thí điểm phải đánh giá đồng thời chất lượng câu hỏi, độ ổn định của hệ thống, trải nghiệm HS, chi phí đầu tư và vận hành, cũng như tác động đến công bằng giáo dục. Nếu chỉ thử nghiệm ở các trường thuận lợi, kết quả sẽ không phản ánh đúng khả năng triển khai trên diện rộng.

Thứ hai, cần xây dựng tiêu chuẩn tối thiểu về thiết bị, phần mềm, bảo mật, lưu trữ dữ liệu và xử lý sự cố; đồng thời đầu tư hạ tầng, tập huấn giáo viên và hỗ trợ kỹ thuật. HS phải được thực hành trên thiết bị và phần mềm tương tự trước khi tham gia những bài kiểm tra có ảnh hưởng lớn đến kết quả học tập.

Thứ ba, cần xây dựng ngân hàng câu hỏi đạt chuẩn, thẩm định và thử nghiệm tính tương đương giữa các đề. Phải nghiên cứu xem phương thức làm bài có ảnh hưởng đến kết quả hay không, thay vì mặc nhiên coi điểm thi giấy và thi máy tính là tương đương.

Cuối cùng, cần phân biệt rõ kiểm tra định kỳ với thi tuyển sinh và thi tốt nghiệp THPT. Kiểm tra định kỳ chủ yếu phục vụ điều chỉnh dạy học; kỳ thi quan trọng có thể quyết định cơ hội học tập tiếp theo, nên đòi hỏi mức độ chuẩn hóa, bảo mật, ổn định và công bằng cao hơn. Do đó chỉ nên mở rộng sang các kỳ thi THPT khi đã có đủ bằng chứng về tính khả thi và độ tin cậy.

Trước khi mở rộng, cần trả lời được những câu hỏi căn bản: Kết quả có đo đúng năng lực không? Các nhóm HS có chịu tác động khác nhau bởi phương thức thi không? Sự cố có được xử lý công bằng không? Dữ liệu có được bảo vệ và chi phí có hợp lý không? Đó mới là căn cứ để quyết định tiếp tục, điều chỉnh hay mở rộng triển khai.

Chuyển đổi số giáo dục không nên được đo bằng số lượng máy tính được sử dụng hay số bài kiểm tra trực tuyến. Thước đo phải là chất lượng đánh giá, khả năng giúp HS tiến bộ và mức độ công bằng mà hệ thống bảo đảm.

Đổi mới phương thức kiểm tra là cần thiết, nhưng không được để điều kiện tiếp cận công nghệ trở thành yếu tố quyết định thành tích học tập. Công nghệ phải phục vụ người học, chứ không để người học chịu thiệt vì công nghệ.