Kinh nghiệm vượt khó

Từ tháng 4.2025, Mỹ công bố thuế đối ứng lên đến 46% gây chấn động cho nhiều nước, trong đó có hàng của VN. Sau đó từ kết quả đàm phán hai bên, mức thuế xuất khẩu (XK) vào Mỹ đối với các sản phẩm VN giảm xuống còn 20%. Thế nhưng kim ngạch XK cả nước năm 2025 vẫn tăng 17% so với năm 2024, đạt hơn 475 tỉ USD, đưa tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt kỷ lục hơn 930 tỉ USD. Cán cân thương mại hàng hóa xuất siêu 20 tỉ USD, góp phần quan trọng ổn định kinh tế vĩ mô, tạo nguồn ngoại tệ và củng cố dự trữ ngoại hối quốc gia.

Ảnh: Minh Đăng

Bày tỏ lạc quan, TS Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu chính sách Trường ĐH VinUni, nhìn nhận: Ở cấp nhà nước, các bộ, ngành và Chính phủ vẫn đang đàm phán để có chính sách thuế ưu đãi hơn. Hiện nay, VN đã có khung pháp lý chống lao động cưỡng bức đầy đủ (bộ luật Lao động 2019; phê chuẩn Công ước ILO số 29 từ năm 2007) và đã chính thức có quy định nghiêm cấm nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức (theo Nghị định số 292/2026 ban hành ngày 22.7). Như vậy nhiều khả năng VN đàm phán được và Mỹ điều chỉnh thuế suất từ 12,5% xuống 10% (một khi Nghị định 292/2026 có hiệu lực (ngày 5.9) và hai bên hoàn tất ghi nhận qua Thỏa thuận thương mại có đi có lại). Nếu làm được, VN xóa bỏ bất lợi 2,5 điểm phần trăm của thuế này và trở lại ngang mặt bằng khu vực.

Trong kịch bản đó, mức độ ảnh hưởng lên kinh tế VN được đánh giá là không cao. Bởi chênh lệch phải chịu chỉ là 2,5 điểm phần trăm và nhiều khả năng chỉ mang tính tạm thời trước khi được điều chỉnh về mức thuế 10%. Thậm chí ngay cả khi mức thuế 12,5% được duy trì, VN vẫn giữ lợi thế 8 - 10 điểm phần trăm so với Trung Quốc - đối thủ lớn nhất - nên xu hướng dịch chuyển "Trung Quốc + 1" không bị đảo ngược. Song song, sức cạnh tranh của VN chủ yếu dựa trên năng suất, hạ tầng và độ sâu chuỗi cung ứng chứ không phải chênh lệch mức thuế vài điểm phần trăm, thể hiện qua việc VN vẫn dẫn đầu thị phần dệt may vào Mỹ bất chấp thuế cao hơn một số nước. Sau cùng, phần lớn tác động thuế cuối cùng được chia sẻ giữa nhà nhập khẩu, nhà bán lẻ Mỹ và người tiêu dùng, chứ không dồn hết lên nhà XK VN.

TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế, tài nguyên và môi trường TP.HCM, thì lưu ý: Mức thuế 12,5% hiện nay liên quan đến lao động cưỡng bức, nhưng đây không phải rủi ro thương mại duy nhất. Mỹ có thể sẽ còn quan tâm đến xuất xứ hàng hóa, chuyển tải thương mại, trợ cấp, dư thừa năng lực sản xuất, sở hữu trí tuệ và mức độ liên hệ của chuỗi cung ứng với các quốc gia khác. Vì vậy, VN cần nhanh chóng đưa Nghị định 292/2026 vào thực thi, tạo niềm tin và có những dữ liệu thực tế, từ những kết quả cụ thể đó để làm việc với phía Mỹ nhằm yêu cầu xem xét lại mức thuế 12,5%.

Giải pháp dài hạn là VN cần phát triển công nghiệp hỗ trợ và năng lực sản xuất nguyên liệu trong nước; nâng tỷ lệ giá trị gia tăng được tạo ra tại VN, đầu tư công nghệ, phát triển DN nội địa tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng; đồng thời đa dạng hóa nguồn nhập khẩu từ nhiều thị trường khác nhau. Đối với những ngành chưa thể nội địa hóa, khả năng truy xuất nguồn gốc cũng trở nên ngày càng quan trọng. DN cần biết không chỉ mình mua nguyên liệu từ công ty nào, mà trong những ngành có rủi ro cao còn phải từng bước biết nguyên liệu đó được sản xuất ở đâu và chuỗi nhà cung cấp phía sau như thế nào. Nếu làm được điều đó, mục tiêu không chỉ là đối phó với mức thuế 12,5% mà quan trọng hơn là giảm mức độ dễ bị tổn thương của hàng hóa VN trước những thay đổi chính sách thương mại có thể tiếp tục xuất hiện trong những năm tới.