Long bào vua Lê Dụ Tông: Lần đầu tìm thấy áo lông công trong khảo cổ Việt

Chỉ lông công, chỉ vàng

Cơ duyên từ giải thưởng nghiên cứu khoa học Bộ VH-TT-DL đã đưa hai nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Hùng và Nguyễn Minh Thành tới việc nghiên cứu long bào của vua Lê Dụ Tông. "Chúng tôi đọc tài liệu khảo cổ học từ những năm 1970 về chiếc áo, do các cụ Đỗ Xuân Hợp, Đỗ Văn Ninh viết. Biết Bảo tàng Lịch sử quốc gia vẫn đang lưu giữ, chúng tôi liên lạc xin được tiếp cận. Lúc đó tôi vừa có giải nghiên cứu về việc khai thác giá trị cổ phục Việt Nam trong hoạt động du lịch, nên được tạo điều kiện vào", ông Nguyễn Đức Hùng nói.

ẢNH: NGUYỄN ĐỨC HÙNG

Hai nhà nghiên cứu sau đó sử dụng kính hiển vi, nhận diện được sợi lông công trên long bào của vua Lê Dụ Tông. "Sợi lông công được nhận diện trên cả áo rồng 5 móng may kiểu triều phục ở ngoài cùng và áo liền kề với nó ở lớp thứ 2 (số hiện vật 37168 và 37169 của bảo tàng), tập trung tại các chi tiết nhỏ như hỏa châu, lông mày, mắt rồng chính, san hô", ông Nguyễn Đức Hùng cho biết.

Cũng theo hai nhà nghiên cứu, sợi lông công trên long bào không phải lông nguyên trạng mà đã được xử lý thành dạng sợi dệt. Các sợi lông mảnh từ lông đuôi công được cắt bỏ ống lông, xoắn nối tiếp quanh lõi tơ. Lông công tự nhiên có màu xanh, đen hài hòa và có thể thay đổi màu sắc theo góc độ ánh sáng. Khi được dệt lên vải, ẩn trong là các hoa văn, đặc điểm này tạo ra hiệu ứng rất bắt mắt. Cả hai nhà nghiên cứu cho biết: "Kỹ thuật này hoàn toàn tương đồng với kỹ thuật chế tạo khổng tước sợi trong dệt vân cẩm Nam Kinh thời Minh - Thanh, và đặc biệt xuất hiện trên các long bào Vạn Lịch tại Định Lăng".

Cũng trên long bào vua Lê Dụ Tông, hai nhà nghiên cứu phát hiện các dạng sợi kim tuyến. Họ nhận thấy các phần hoa văn được dệt kết hợp bởi hai loại sợi được chế tác từ vàng thật. Một loại có dạng xoắn và một loại có dạng dẹt. Ở Trung Quốc, hai loại sợi này được gọi tên là phiến kim tuyến, tạo từ vàng dát mỏng thếp lên giấy tuyên rồi cắt dải và viên kim tuyến được hình thành bằng cách quấn phiến kim tuyến quanh lõi tơ.

ẢNH: NGUYỄN ĐỨC HÙNG

Mặc dù việc phát hiện sợi kim tuyến từ vàng thật và sợi lông công đều rất quan trọng, song với hai nhà nghiên cứu, phát hiện về sợi lông công quan trọng hơn nhiều. "Đây là phát hiện quan trọng nhất, bởi lẽ đây là lần đầu tiên và duy nhất loại vật liệu này xuất hiện trong các nghiên cứu về hiện vật vải cổ tại Việt Nam", ông Hùng cho biết.

Băn khoăn về nguồn gốc, xuất xứ

Dù phát hiện về sợi lông công trên áo vua Lê Dụ Tông rất quý giá, song nguồn gốc của loại vải dệt này hiện chưa xác định được liệu nó là của Việt Nam hay của Trung Quốc. Hoặc giả nó có phải là một chiếc áo được đặt phía Trung Quốc dệt và may không, nó có khả năng là một món quà từ phương Bắc không?

Ông Nguyễn Đức Hùng cho biết về chất liệu hiện chưa có cách nào để kiểm tra nguồn gốc. "Ở Hưng Yên, mộ cụ Nguyễn Bá Khanh có mảnh gấm, ở đầu mảnh gấm có nhãn ghi là La Đông hiệu nội tạo Hán Phủ. Hán Phủ là một phủ dệt rất nổi tiếng ở Giang Nam, có thể xác minh được nguồn gốc ông ấy đã mua hoặc đã được biếu một miếng vải từ Giang Nam để may đồ. Các chất liệu tương đồng như thế trong mộ ông rất nhiều và mình có thể xác định được. Nhưng ở đây thì trong mộ, trên áo chưa tìm thấy bất cứ nhãn mác nào", ông nói.

ẢNH: NGUYỄN ĐỨC HÙNG

Về khổ vải, ông Hùng cũng cho rằng khổ vải dệt của đồ trong nước, thường được gọi là vải Nam, vốn nhỏ, khổ đến 70 cm đã rất lớn. Trong khi đó khổ vải của long bào vua Lê Dụ Tông đo được là 74 cm. Từ khổ vải có thể nghi ngờ xấp vải có thể được mua hoặc được đặt, dệt riêng của các xưởng dệt Trung Quốc. Tuy nhiên theo ông Hùng, điều này lại đưa ra một câu hỏi khác: nếu thực sự là đặt dệt bên Trung Quốc thì sao họ lại dệt cho mình một tấm vải rồng 5 móng màu vàng (độc quyền của vua)? Ông Hùng cũng cho biết từ lớp áo thứ 2 đến thứ 4 của vua Lê Dụ Tông, áo đều có rồng 4 móng. Chỉ riêng lớp áo ngoài có rồng 5 móng.

TS Nguyễn Việt, Giám đốc Trung tâm tiền sử Đông Nam Á, cho rằng điều có thể chắc chắn đến lúc này là chiếc áo của vua Lê Dụ Tông đã được dệt với sợi dệt lông công và sợi vàng. "Nó là của vua. Chứ bảo là nhập hay không nhập vải thì cũng không có cơ sở nào, và cũng không phải vấn đề lớn lắm, vì kỹ thuật đó không phải quá ư là khó", TS Việt nói.

TS Việt nói thêm nếu thực sự phải xác nhận áo may bằng vải dệt của Việt Nam hay Trung Quốc thì cũng có phương pháp. "Hiện nay có một phương pháp nhưng cũng chẳng ai đặt vấn đề, là nghiên cứu gien của lụa, từ đó xác định được đó là tơ con tằm vùng nào, nước nào. Điều này giống như tôi đang làm ở Nhật về một bộ sưu tập của đời Mạc. Nếu bảo tàng muốn nâng thành một đề tài thì có thể làm, chứng minh được sợi đó của ai, còn đi sâu nữa có thể xác định được nhiều", TS Việt nói. (còn tiếp)