Mê cung thông tin: Nhận diện 'mồi câu' xấu độc trên mạng

Đừng vội tin điều đang lan truyền

Trần Quang Vũ, sinh viên Trường ĐH Thủ Dầu Một, cho biết trước đây thường có thói quen đọc tiêu đề, xem hình ảnh và bình luận rồi nhanh chóng đưa ra nhận định về những sự việc trên mạng xã hội. "Có những lúc em chỉ đọc tiêu đề là đã nghĩ mình hiểu câu chuyện. Nhưng khi tìm thêm nguồn khác, em mới nhận ra thông tin ban đầu chưa chắc đã đầy đủ", Vũ nói.

ẢNH MINH HỌA: THANH NAM

Vũ thừa nhận từng bị cuốn theo một video có nội dung về nam MC nổi tiếng của showbiz Việt được chia sẻ rộng rãi cùng nhiều bình luận bức xúc. Sau đó Vũ tìm lại bài đăng gốc và phát hiện video đã cũ, trong khi chú thích ở các bài đăng sau khiến sự việc được hiểu theo hướng khác. "Ban đầu em thấy nhiều người cùng nói nên nghĩ đó là sự thật. Sau khi tìm hiểu kỹ, em mới nhận ra mình đã bị ảnh hưởng bởi những bình luận trên mạng", Vũ chia sẻ.

Anh Đặng Thành Bảo (32 tuổi, làm việc tại P.Tăng Nhơn Phú, TP.HCM) cũng cho biết từng bị cuốn theo những bài đăng có tiêu đề gây chú ý. "Có những bài đọc tiêu đề và bình luận thấy rất nghiêm trọng, nhưng khi tìm thêm nguồn khác, tôi mới nhận ra câu chuyện không hẳn như mình nghĩ", anh nói và cho biết thêm: "Từ đó tôi chú ý hơn đến nguồn đăng, thời điểm thông tin xuất hiện và không vội chia sẻ nội dung chưa xác thực. Mất vài phút kiểm tra vẫn tốt hơn chia sẻ rồi mới phát hiện mình hiểu sai".

Chuyên gia truyền thông số Trần Đức Hải, Công ty TNHH Creative Pulse (P.Đức Nhuận, TP.HCM), phân tích: "Để gây hiểu nhầm, một nội dung không nhất thiết phải hoàn toàn bịa đặt. Chỉ cần lấy một phần sự thật, bỏ bớt bối cảnh hoặc đặt thông tin vào một hoàn cảnh khác, người xem đã có thể hình thành một kết luận khác".

Theo ông Hải, những nội dung đánh mạnh vào cảm xúc thường dễ thu hút sự chú ý. Một tiêu đề gây phẫn nộ, câu chuyện khơi gợi thương cảm hay thông tin tạo cảm giác sợ hãi đều có thể khiến người dùng muốn phản ứng ngay.

"Cảm xúc càng mạnh thì nhu cầu phản ứng càng nhanh. Khi phản ứng xảy ra trước quá trình kiểm chứng, nguy cơ chia sẻ thông tin sai cũng tăng lên. Theo tôi, những cụm từ như: "gây sốc", "không thể tin nổi", "cộng đồng mạng phẫn nộ", "hãy chia sẻ ngay"… là những dấu hiệu người dùng cần thận trọng, nhất là khi nội dung khiến mình lập tức tức giận hoặc muốn đứng về một phía", ông Hải khuyến cáo.

Không chỉ nội dung, cách mạng xã hội phân phối thông tin cũng ảnh hưởng đến những gì mỗi người nhìn thấy. Ông Hà Quốc Hoan, chuyên gia marketing online, Công ty TNHH QuickNest (P.Khánh Hội, TP.HCM), cho biết mạng xã hội thường dựa vào thói quen của người dùng để đề xuất nội dung.

"Nếu thường xuyên xem hoặc tương tác với một chủ đề, người dùng sẽ tiếp tục thấy nhiều nội dung tương tự", ông Hoan giải thích và nói thêm: "Vì vậy, 2 người có thể nhìn thấy những thông tin rất khác nhau trên cùng một nền tảng. Việc liên tục gặp nhiều bài viết cùng nói một điều cũng chưa có nghĩa thông tin đó đã được nhiều nguồn độc lập xác nhận. Có thể tất cả đều bắt nguồn từ một thông tin ban đầu và được thuật toán tiếp tục đề xuất".

Ông Hoan lưu ý: "Lượt thích, bình luận hay chia sẻ chỉ cho thấy một nội dung được chú ý, không khẳng định thông tin chính xác. Khi cần kiểm chứng, người dùng nên tìm nguồn ban đầu và đối chiếu với các nguồn khác".

Những dấu hiệu không nên bỏ qua

Luật sư Đỗ Đức Mạnh, Văn phòng luật sư Lê Minh (P.Tân Hòa, TP.HCM), cho rằng người dùng không cần trở thành chuyên gia kiểm chứng thông tin, mà cần tập thói quen chậm lại trước khi chia sẻ. Theo luật sư Mạnh, trước một thông tin gây chú ý, người trẻ hãy tự hỏi 5 điều: Nguồn từ đâu? Tiêu đề có đang kích thích cảm xúc? Hình ảnh, video có đúng ngữ cảnh? Có nguồn độc lập nào xác nhận? Vì sao phải chia sẻ ngay?

ẢNH MINH HỌA: THANH NAM

"Chỉ cần dành thêm vài phút để tìm nguồn, đọc đầy đủ nội dung và đối chiếu thông tin là đã có thể tránh được nhiều sai sót", luật sư Mạnh chia sẻ. Cũng theo ông, mỗi lượt đăng lại, chia sẻ hay bình luận đều góp phần đưa thông tin đi xa hơn. Không chỉ tin giả, những nội dung tưởng như vô hại cũng có thể gây tác động tiêu cực nếu liên tục được lặp lại.

Thạc sĩ tâm lý Vũ Mai Thảo, Trung tâm tham vấn tâm lý The Healing Room (P.Vĩnh Hội, TP.HCM), chỉ rõ những câu nói đùa, hình ảnh chế hoặc bình luận nhắm vào một nhóm người dựa trên giới tính, vùng miền, ngoại hình, nghề nghiệp hoặc hoàn cảnh có thể góp phần tạo ra định kiến. "Khi một cách nói được lặp đi lặp lại, người đọc có thể dần xem nó như một điều bình thường. Từ một câu nói đùa có thể hình thành sự miệt thị. Từ một vài bình luận có thể tạo thành tâm lý tấn công một cá nhân hoặc một nhóm người", bà Thảo phân tích.

Theo chuyên gia này, cần phân biệt phản biện một hành vi với công kích con người. Không đồng tình, đặt câu hỏi hoặc yêu cầu làm rõ thông tin khác với xúc phạm, quy chụp hoặc kêu gọi cộng đồng tấn công một cá nhân. "Không phải cứ đông người cùng bình luận thì cách ứng xử đó trở nên đúng. Đám đông đôi khi khiến mỗi cá nhân cảm thấy trách nhiệm của mình nhỏ đi, nhưng hậu quả đối với người bị nhắm đến có thể rất lớn", bà Thảo nói.

Ngoài ra, thạc sĩ tâm lý Vũ Mai Thảo khuyến cáo khi một nội dung khiến người dùng quá sốc, tức giận hoặc bị cuốn hút, đó cũng là lúc cần tỉnh táo dừng lại. "Hãy tìm nguồn, kiểm tra bối cảnh và đối chiếu trước khi quyết định tin hay chia sẻ", bà Thảo nói.

Theo ông Nguyễn Thái Việt, chuyên gia bảo mật dữ liệu, Công ty cổ phần giải pháp thương mại số VietLink (P.An Hội Đông, TP.HCM), trước dòng thông tin được tạo ra và lan truyền chỉ bằng vài thao tác, người trẻ càng cần tỉnh táo trước khi bấm nút chia sẻ.

"Bản lĩnh của người trẻ trong thời đại thông tin không chỉ là tiếp cận nhanh, mà còn phải biết chọn lọc, kiểm chứng và chịu trách nhiệm với thông tin mình chia sẻ. Một thông tin có thể chỉ mất vài giây để lan truyền, nhưng để xác định đúng hay sai đôi khi cần nhiều thời gian hơn", ông Việt nói.

Không chạy theo đám đông, không vội tin vào những nội dung gây sốc và biết kiểm tra nguồn là những kỹ năng cần thiết khi sử dụng mạng xã hội. "Không phải thứ gì lan truyền nhanh cũng là sự thật", ông Việt nhấn mạnh.