'Mở kho' hàng trăm tranh, hiện vật sơn mài từ thập niên 1950

Sáng 4.7, tại Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ (TP.HCM) đã long trọng ra mắt bộ sưu tập "khủng" Chu tất bình dân (朱漆平民). Triển lãm do Công ty Sách Huyền Đức và nhà sưu tập Phạm Hoàng Quân phối hợp với Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ tổ chức. 

ẢNH: QUỲNH TRÂN

ẢNH: QUỲNH TRÂN

Giải thích về tên gọi Châu tất bình dân, nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân cho biết "châu" (chu) là màu đỏ son, còn "tất" là cây sơn - nguồn nguyên liệu chính để chế tác đồ sơn. Trong nghề sơn truyền thống cũng như kỹ nghệ sơn mài ngày nay, "châu" và "tất" là hai biểu tượng gắn với màu sắc và chất liệu đặc trưng. Cụm từ "bình dân" được thêm vào để gợi nhớ hình ảnh những người thợ cần mẫn gắn bó với nghề sơn.

Ông cũng cho biết "châu tất" còn đọc là "chu tất", đồng âm với cụm từ "chu tất" trong tiếng Việt, mang nghĩa hoàn thành công việc một cách trọn vẹn, không thiếu sót. Vì vậy, triển lãm có thể được gọi là Châu tất bình dân hoặc Chu tất bình dân, đều mang cùng một ý nghĩa.

Sản phẩm của 140 tên hiệu nghệ nhân, hãng xưởng sơn mài Thủ Dầu Một- Bình Dương và Sài Gòn

Triển lãm giới thiệu các sản phẩm của hơn 140 nghệ nhân và hãng xưởng sơn mài từng hoạt động tại Thủ Dầu Một - Bình Dương và Sài Gòn - TP.HCM Chào trong giai đoạn 1950-1990. Không gian trưng bày tái hiện một thời kỳ phát triển sôi động của nghề sơn mài Nam bộ thông qua hàng trăm tranh sơn mài và vật phẩm mỹ nghệ.

Nhiều hiện vật trong bộ sưu tập nay gần như đã trở thành "đồ cổ", bởi kỹ thuật chế tác thủ công truyền thống gần như không còn được duy trì trong bối cảnh sơn mài công nghiệp phát triển, ưu tiên quy trình sản xuất nhanh hơn.

Ảnh: QUỲNH TRÂN CHỤP LẠI

Ảnh: QUỲNH TRÂN CHỤP LẠI

Ảnh: QUỲNH TRÂN CHỤP LẠI

Bộ sưu tập quy tụ nhiều thương hiệu sơn mài danh tiếng một thời như Thành Lễ, Trần Hà với cả tranh và các sản phẩm mỹ nghệ đa dạng. Bên cạnh đó là tác phẩm của những họa sĩ có uy tín trên thị trường như Trương Văn Thanh, Hoàng Ngọc, góp phần tạo nên giá trị cho không gian trưng bày.

Nổi bật trong số đó là bộ đồ trà do họa sĩ Trương Văn Thanh thực hiện khoảng năm 1970, gồm khay, bình, hũ, hộp, ly, đĩa và muỗng, phủ sơn với họa tiết cá vàng. Theo nhà sưu tập, hiện chưa ghi nhận bộ hiện vật tương tự, nhiều khả năng đây là sản phẩm mẫu mang tính thể nghiệm. Độ tinh xảo của tác phẩm được đánh giá có thể sánh với các sản phẩm mỹ nghệ Nhật Bản.

Triển lãm còn giới thiệu bộ đồ rượu do Phát Anh vẽ và cẩn ngà (khoảng năm 1960), hộp đựng đồ văn phòng của hãng Lưu Tương (khoảng năm 1950) cùng nhiều cuốn album từ thập niên 1970. Những hiện vật này cho thấy sự kết hợp hài hòa giữa hội họa với mỹ nghệ, đồng thời phản ánh sự giao thoa của nghề sơn mài với nghề mộc, nghề đúc đồng trong giai đoạn phát triển rực rỡ của sơn mài Nam bộ.

Ảnh: QUỲNH TRÂN

Ảnh: QUỲNH TRÂN CHỤP LẠI

Ảnh: QUỲNH TRÂN CHỤP LẠI

Có mặt tại triển lãm, nhà văn - nhà nghiên cứu Phạm Công Luận chậm rãi quan sát từng hiện vật sơn mài đã nhuốm màu thời gian. Trong khi đó, nhà sưu tập Lý Đợi cho rằng đồ mỹ nghệ từ lâu ít khi được nhìn nhận dưới góc độ nghiên cứu và phê bình thông qua các triển lãm chuyên sâu.

Theo ông, dù không ghi vai trò giám tuyển, quá trình xây dựng bộ sưu tập, biên soạn vựng tập và tổ chức trưng bày của Phạm Hoàng Quân cùng Đỗ Biên Quốc (Công ty Sách Huyền Đức) đã thể hiện tư duy của một giám tuyển với cách tiếp cận mới mẻ và có chiều sâu.

Triển lãm giới thiệu nhiều hiện vật sơn mài gắn với đời sống sinh hoạt, từ bàn ghế, tủ, bình phong đến các vật dụng phòng khách, đồ trang trí nội thất và vật dụng khuê phòng, qua đó phác họa diện mạo của mỹ nghệ sơn mài Nam bộ trong giai đoạn 1950-1990.

Ảnh: QUỲNH TRÂN CHỤP LẠI

Ảnh: QUỲNH TRÂN CHỤP LẠI

Trong số các hiện vật trưng bày có nhiều món đồ phản ánh thị hiếu và đời sống tinh thần của một giai đoạn lịch sử, nay hiếm hoặc không còn xuất hiện. Đó là những vật dụng vừa phục vụ sinh hoạt, vừa thường được chọn làm quà tặng trong các dịp lễ, tiệc như án gió, hộp nữ trang, hộp thuốc lá, hộp và tủ đựng đồ văn phòng...

Triển lãm Chu tất bình dân kéo dài trong 3 tháng, đến 4.10.2026.