Mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp như thế nào cho hợp lý?

EVN lo ngại "xung đột lợi ích", Bộ Công thương nói mở rộng là phù hợp

Trong báo cáo thẩm định dự án sửa đổi, bổ sung một số điều của luật Điện lực của Bộ Công thương, do Bộ Tư pháp công bố mới đây, liên quan cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) kiến nghị cần đánh giá kỹ lưỡng hiệu quả, tác động của việc bổ sung đơn vị bán lẻ điện tham gia cơ chế DPPA. Lý do, đơn vị bán lẻ điện hiện không phải là khách hàng sử dụng điện trực tiếp, nên việc bổ sung nhóm đối tượng này có thể làm thay đổi cơ cấu khách hàng, ảnh hưởng đến doanh thu của các tổng công ty điện lực và tiềm ẩn nguy cơ trục lợi chính sách. EVN cũng lo ngại nếu cơ chế thu hồi chi phí chưa được tính toán đầy đủ, phần chi phí thiếu hụt có thể chuyển sang EVN hoặc các khách hàng còn lại, dẫn đến mất công bằng giữa các nhóm sử dụng điện.

Tuy nhiên, trong báo cáo phần tiếp thu, giải trình các ý kiến, Bộ Công thương cho rằng việc đẩy mạnh cơ chế mua bán điện trực tiếp, góp phần tăng quyền lựa chọn của khách hàng sử dụng điện trong việc tiếp cận, lựa chọn đơn vị cung cấp điện phù hợp với nhu cầu là nhiệm vụ được giao tại Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị. Luật Điện lực 2024 cũng đã quy định đối tượng tham gia là đơn vị phát điện và khách hàng sử dụng điện lớn. Trên cơ sở đó, Chính phủ ban hành Nghị định 80 và Nghị định 57 quy định cơ chế DPPA giữa đơn vị phát điện năng lượng tái tạo và khách hàng sử dụng điện lớn.

ẢNH: HOÀNG HY

Từ đó, Bộ Công thương nêu rõ quan điểm: Việc mở rộng cơ chế DPPA phù hợp với chủ trương phát triển thị trường điện cạnh tranh theo Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị và Nghị quyết 253 của Quốc hội. Việc bổ sung đơn vị bán lẻ điện tại khu công nghiệp, khu công nghệ tham gia DPPA sẽ mở rộng cơ hội tiếp cận điện năng lượng tái tạo, tăng quyền lựa chọn nhà cung cấp điện cho khách hàng, thúc đẩy thị trường bán lẻ điện cạnh tranh và không làm phát sinh chính sách mới. Bộ Công thương do đó giữ nguyên đề xuất mở rộng đối tượng tham gia DPPA gồm khách hàng sử dụng điện lớn, đơn vị bán lẻ điện và đơn vị phát điện.

Cần nghiên cứu đánh giá toàn diện

Trao đổi với Báo Thanh Niên, chuyên gia năng lượng Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng xanh (CEGR), cho rằng việc mở rộng đối tượng tham gia cơ chế DPPA cần được xem xét trong bức tranh tổng thể về tác động đối với từng bên tham gia. Cụ thể, đối với mô hình mua bán điện trực tiếp thông qua đường dây kết nối riêng giữa bên phát điện và khách hàng sử dụng điện, thiết kế của cơ chế này tương đối đơn giản và đã được quy định trong các nghị định về DPPA (Nghị định số 80/2024, sau đó được điều chỉnh bằng Nghị định số 57/2025 và gần đây là Nghị định số 243/2026). Theo cơ chế này, bên mua và bên bán điện tái tạo trực tiếp đàm phán hợp đồng với nhau, trong khi EVN hay Tổng công ty Điện lực ngoài việc sụt giảm sản lượng điện thương mại còn phải đóng vai trò như nhà cung cấp dịch vụ phụ trợ như phải mua phần điện dư từ bên bán và bổ sung phần điện thiếu cho bên mua khi cần.

Trong khi đó, mô hình mua bán điện trực tiếp thông qua lưới điện quốc gia phức tạp hơn do có sự tham gia của nhiều chủ thể, từ đơn vị phát điện, truyền tải, phân phối, điều độ đến khách hàng sử dụng điện. Mô hình này được xây dựng nhằm đáp ứng nhu cầu sử dụng điện xanh của doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp xuất khẩu có yêu cầu về giảm phát thải, đồng thời thúc đẩy phát triển thị trường điện cạnh tranh. Khi đó, các đơn vị phát điện bán điện trên thị trường bán buôn điện cạnh tranh (VWEM), còn EVN chủ yếu cung cấp các dịch vụ hệ thống điện như truyền tải, phân phối, bán lẻ... "Do liên quan đến nhiều bên với quyền lợi và trách nhiệm khác nhau, thậm chí còn có xung đột lớn về quyền lợi và trách nhiệm, thế nên việc mở rộng đối tượng tham gia cần được nghiên cứu kỹ lưỡng", ông nêu quan điểm.

Ảnh: Hoàng Hy

Ông Sơn cho biết, trong quá trình xây dựng cơ chế DPPA, Bộ Công thương đã thiết kế các biện pháp kiểm soát rủi ro, trong đó từng áp dụng khung giá giao dịch giữa bên mua và bên bán. Giá sàn nhằm bảo vệ nhà đầu tư năng lượng tái tạo tránh tình trạng bị ép giá, còn giá trần để hạn chế hiện tượng chuyển giá giữa các bên có quan hệ lợi ích. Qua đó, ngăn ngừa việc nâng giá giao dịch nhằm hưởng các ưu đãi hoặc lợi ích về tài chính. Sau này, khi cơ chế khung giá đã được bãi bỏ và hai bên tự thỏa thuận. Điều này đòi hỏi phải tăng cường cơ chế hậu kiểm, đặc biệt vai trò của Bộ Tài chính trong kiểm soát chi phí, thuế và các giao dịch liên quan, đồng thời làm rõ trách nhiệm quản lý giữa các bộ, ngành và địa phương.

Việc bổ sung các đơn vị bán lẻ điện trong khu, cụm công nghiệp tham gia cơ chế DPPA theo quy định hiện hành cũng nằm trong lộ trình được cân nhắc khi nghiên cứu xây dựng cơ chế. Mô hình này phù hợp với nhu cầu của doanh nghiệp trong các khu công nghiệp muốn mua điện sạch từ bên ngoài, hoặc trực tiếp từ đơn vị bán lẻ của khu, cụm công nghiệp, nhằm đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu hoặc chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh, nếu mở rộng đối tượng cho toàn bộ các đơn vị bán lẻ điện thì cần nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng tác động một cách toàn diện và nên triển khai theo cơ chế thí điểm (sandbox) nhằm kiểm soát rủi ro trước khi áp dụng trên diện rộng.

"Việc mở rộng là có thể thực hiện, nhưng cần có lộ trình và phải đánh giá đầy đủ tác động đối với các bên liên quan. Phản hồi của EVN cũng cần được xem là một ý kiến của bên chịu tác động trực tiếp từ chính sách. Nếu chưa có đánh giá đầy đủ mà đưa ngay vào luật thì sẽ chưa thật sự phù hợp", ông Hà Đăng Sơn nhận định và cho biết, các nội dung này sẽ còn tiếp tục được trao đổi và làm rõ trong quá trình lấy ý kiến hoàn thiện dự thảo luật Điện lực sửa đổi.