Mỹ - Iran trước phép thử 60 ngày

Bản ghi nhớ 14 điểm

Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ngày 17.6 (giờ địa phương) đã ký "Bản ghi nhớ Islamabad giữa Mỹ và Iran" nhằm chấm dứt xung đột và mở đường cho một thỏa thuận dài hạn. Văn bản được lập bằng tiếng Anh và tiếng Ba Tư để tránh sai lệch diễn giải, gồm 14 điểm và đặt ra thời hạn 60 ngày để hai bên tiếp tục đàm phán, theo CNN.

ẢNH: AFP

Điểm nổi bật đầu tiên của bản ghi nhớ là việc Mỹ và Iran nhất trí chấm dứt ngay lập tức các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm Li Băng. Hai bên cam kết không phát động chiến dịch quân sự chống lại nhau, không đe dọa hoặc sử dụng vũ lực, đồng thời tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau.

Với eo biển Hormuz, Iran cam kết khôi phục lưu thông thương mại, bảo đảm tàu thuyền đi lại an toàn và miễn phí trong 60 ngày. Phía Iran cũng sẽ rà phá thủy lôi, dỡ bỏ các trở ngại kỹ thuật và quân sự trong vòng 30 ngày. Đổi lại, Mỹ bắt đầu dỡ bỏ phong tỏa hải quân và các biện pháp cản trở đối với Iran.

Về hạt nhân, Iran tái khẳng định không phát triển vũ khí hạt nhân. Hai bên nhất trí xây dựng cơ chế xử lý kho uranium làm giàu của Iran, với phương án tối thiểu là hạ cấp hoặc pha loãng tại Iran dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA). Tuy vậy, văn kiện chưa chốt các chi tiết quan trọng như mức độ làm giàu, khối lượng uranium, lộ trình thực hiện và cơ chế thanh sát.

Mỹ cũng cam kết cấp miễn trừ để Iran xuất khẩu dầu thô, sản phẩm dầu mỏ và các dịch vụ liên quan như ngân hàng, bảo hiểm, vận tải. Mỹ cam kết cho phép Iran tiếp cận các tài sản bị đóng băng, đồng thời phối hợp với các đối tác khu vực lập kế hoạch tái thiết và phát triển kinh tế trị giá ít nhất 300 tỉ USD cho Tehran.

Phép thử 60 ngày

Bản ghi nhớ giữa Mỹ - Iran sẽ tạo khoản chuyển tiếp 60 ngày để hai bên tiếp tục thương thảo về thỏa thuận cuối cùng, song tiến trình này hiện đối mặt nhiều rủi ro. Thách thức trước hết nằm ở hồ sơ hạt nhân. Giới quan sát cho rằng 60 ngày khó đủ để xử lý các vấn đề kỹ thuật và chính trị phức tạp. Theo Al Jazeera, Mỹ cần một cơ chế kiểm chứng đủ mạnh, trong khi Iran muốn bảo toàn quyền làm giàu uranium, tránh bị coi là đầu hàng và bảo đảm lợi ích kinh tế.

 Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei ngày 18.6 nói Tehran sẽ đàm phán về hạt nhân và các lệnh trừng phạt, nhưng chương trình tên lửa không nằm trên bàn đàm phán. Cùng ngày, Tổng thống Trump cho rằng Iran có thể duy trì một số tên lửa đạn đạo nếu các nước khác trong khu vực cũng có năng lực tương tự. Cách tiếp cận này có thể giảm sức ép với Tehran, nhưng dễ khiến Israel và các đồng minh vùng Vịnh lo ngại.

Biến số phức tạp hơn nằm ở Li Băng. Bản ghi nhớ đề cập việc chấm dứt hoạt động quân sự tại Li Băng, song cả Israel lẫn nhóm Hezbollah đều không phải bên ký kết, khiến điều khoản này khó có hiệu lực đầy đủ trên thực địa. Tờ The Wall Street Journal đưa tin Tổng thống Trump đã kêu gọi Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu có cách tiếp cận nhẹ nhàng hơn tại Li Băng. Dù vậy, lực lượng gìn giữ hòa bình LHQ ngày 18.6 vẫn ghi nhận hoạt động quân sự rộng khắp của Israel ở miền nam Li Băng. Vì thế, việc kiềm chế Israel được xem là điều kiện then chốt để bản ghi nhớ không bị phá vỡ.

Eo biển Hormuz cũng có thể chuyển từ điểm hạ nhiệt thành điểm mặc cả mới. Việc mở lại tuyến hàng hải này giúp giảm áp lực với thị trường năng lượng, nhưng Iran tuyên bố sẽ thu phí dịch vụ đối với tàu thuyền đi qua Hormuz sau thời hạn miễn phí 60 ngày. Trong khi đó, Mỹ không chấp nhận bất kỳ khoản phí nào tại tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng này, theo The Guardian.

Ngoài ra, giới chức Mỹ - Iran đàm phán trên nền tảng niềm tin rất thấp. Iran tuyên bố sẽ giám sát "một cách không khoan nhượng" việc Mỹ tuân thủ bản ghi nhớ và sẽ không thực hiện cam kết nếu Washington "né tránh nghĩa vụ". Ngược lại, Mỹ hiện chưa rút hoàn toàn lực lượng khỏi vùng Vịnh, và ông Trump tiếp tục cảnh báo có thể nối lại ném bom nếu Tehran không tuân thủ bản ghi nhớ, theo tờ The Times of Israel.

Bộ Ngoại giao Thụy Sĩ cho biết đại diện Mỹ và Iran sẽ gặp nhau vào ngày 19.6 tại Thụy Sĩ để đàm phán về việc thực hiện thỏa thuận.