Ngành xuất bản được đặt đúng vị trí trang trọng

PV Thanh Niên đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Tuấn Quỳnh, Chủ tịch HĐQT Saigon Books - một đơn vị làm sách tư nhân rất tốt hiện nay.

Xin ông chia sẻ về sự ra đời của Chỉ thị 04 trong bối cảnh ngành xuất bản hiện nay?

Ông Nguyễn Tuấn Quỳnh: Tôi luôn nhớ cảm giác choáng ngợp khi đứng giữa sảnh lớn của Frankfurt Book Fair - một sàn giao dịch khổng lồ, nơi thứ được định giá và mua bán không phải là cổ phiếu hay hàng hóa hữu hình, mà là trí tuệ, quyền sở hữu trí tuệ và tương lai của các xu hướng nội dung. Nơi đó có thể ví như một "thánh đường" của ngành xuất bản thế giới.

Ở Frankfurt (Đức), London (Anh), hay gần hơn là Bangkok (Thái Lan) và Singapore, người ta đã bước qua giai đoạn thảo luận về việc một cuốn sách sẽ in bao nhiêu bản hay bán được bao nhiêu tiền. Thay vào đó, họ xoáy sâu vào câu hỏi mang tính chiến lược: Một ý tưởng có thể biến thành bao nhiêu định dạng? Từ trang giấy đến màn ảnh lớn, từ âm thanh (audiobook) đến những khóa học số hóa (e-learning) và từ thị trường bản địa vươn ra toàn cầu.

Ảnh: TUẤN NGUYỄN

Nhìn lại bức tranh xuất bản tại VN, tôi trăn trở mãi một câu hỏi: Chúng tôi đang làm "ngành sách" thuần túy hay đang nỗ lực xây dựng một "ngành công nghiệp tri thức" đúng nghĩa? Sự ra đời của Chỉ thị 04 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác xuất bản trong tình hình mới, theo quan điểm của tôi, không đơn thuần là một văn bản hành chính hay một khung pháp lý khô khan. Đây thực sự là một "cú hích" về mặt tư duy.

Lần đầu tiên, xuất bản được đặt đúng vị trí trang trọng của nó: là một trụ cột văn hóa, một nền tảng tri thức và quan trọng hơn cả là một phần hữu cơ, không thể tách rời của ngành công nghiệp nội dung. Trong nhiều thập niên, chúng ta thường nhìn nhận xuất bản nghiêng nặng về vai trò công cụ tư tưởng và giáo dục thuần túy. Điều đó đúng, nhưng trong bối cảnh kinh tế thị trường và hội nhập sâu rộng, nó là chưa đủ. Chỉ thị 04 đã mở ra cánh cửa để chúng ta nhìn nhận ngành xuất bản như một thực thể kinh tế - văn hóa năng động.

Gắn bó từ lâu với công việc xuất bản và lan tỏa văn hóa đọc, ông có nhìn nhận như thế nào về tiềm năng này tại VN? Và để hiện thực hóa tầm nhìn của Chỉ thị 04, theo ông ngành xuất bản phải bắt tay vào "Những việc cần làm ngay" là gì?

Qua những lần quan sát thị trường khu vực, tôi nhận ra VN đang sở hữu một tiềm năng cực lớn: dân số trẻ, tinh thần hiếu học và tốc độ số hóa đáng kinh ngạc. Nhưng có một nghịch lý cần thừa nhận: chúng ta mạnh về "học" nhưng lại chưa mạnh về "đọc". Chúng ta tiêu thụ sách giáo khoa, sách tham khảo rất nhiều, nhưng thói quen đọc để khai phóng, đọc để kiến tạo tư duy sáng tạo vẫn còn dư địa rất lớn để phát triển. Để hiện thực hóa tầm nhìn của Chỉ thị 04, tôi cho rằng ngành xuất bản cần dũng cảm bước qua 3 "vực thẳm" về tư duy. Đó là:

1. Từ "Sản phẩm" sang "Tài sản nội dung" (IP):

Ở các hội chợ quốc tế, một cuốn sách chỉ là điểm khởi đầu của một chuỗi giá trị. Một tác phẩm tốt phải là một tài sản trí tuệ (Intellectual Property) có khả năng phái sinh đa nền tảng. Tại VN, phần lớn chúng ta vẫn đang loay hoay với việc in ấn và bán từng cuốn sách vật lý. Nếu không thay đổi cách tiếp cận này, coi nội dung là tài sản cốt lõi thay vì chỉ là sản phẩm in ấn, chúng ta sẽ mãi đứng ngoài cuộc chơi của ngành công nghiệp nội dung toàn cầu.

Ảnh: Quỳnh Trân

2. Từ "Điểm bán" sang "Hệ sinh thái văn hóa":

Tại Singapore hay Bangkok, nhà sách không còn là những kho chứa sách tĩnh lặng. Đó là không gian trải nghiệm, là trung tâm văn hóa của cộng đồng, nơi dữ liệu khách hàng được khai thác triệt để nhằm cá nhân hóa dịch vụ. Trong khi đó, hệ thống phân phối của chúng ta phần lớn vẫn vận hành theo mô hình bán lẻ truyền thống, thiếu sự kết nối dữ liệu và chưa tạo ra được một "hệ sinh thái" đủ sức giữ chân người đọc.

3. Từ "kinh nghiệm" sang "dữ liệu số":

Đây là điểm yếu chí mạng của nhiều doanh nghiệp xuất bản hiện nay. Trong kỷ nguyên số, việc quyết định in cuốn sách nào, dành cho ai, vào thời điểm nào không thể chỉ dựa vào "linh cảm" của biên tập viên hay sự nhạy bén nhất thời của người làm kinh doanh, mà cần những công cụ đo lường hành vi đọc và dự báo xu hướng để tối ưu hóa nguồn lực, giảm thiểu tồn kho và tăng tỷ lệ tiếp cận khách hàng mục tiêu.

Ông có những kiến nghị gì để có sự kết hợp bài bản giữa định hướng chiến lược của nhà nước và nội lực sáng tạo của tư nhân để ngành xuất bản tiếp tục hoàn thiện và tăng tốc...

Trong lộ trình triển khai Chỉ thị 04, tôi muốn nhấn mạnh đến vai trò của các công ty sách tư nhân. Nếu xem chính sách là đường ray, thì khối tư nhân chính là những đoàn tàu cao tốc đầy năng động. Sự năng động, nhạy bén với thị trường và khả năng thích ứng công nghệ của các đơn vị tư nhân đã và đang tạo ra một diện mạo mới cho ngành sách. Chúng tôi là những người dám thử nghiệm các định dạng mới: từ ebook đến audiobook và nỗ lực trong việc đưa các tác phẩm đỉnh cao của thế giới về VN, cũng như giới thiệu tác giả Việt ra quốc tế.

Để con tàu xuất bản thực sự vươn ra biển lớn, tôi xin đưa ra 4 đề xuất mang tính thực tiễn:

Áp dụng mức thuế VAT 0% cho sách và các sản phẩm tri thức số: Hãy coi sách là một loại hàng hóa đặc biệt cần được bảo hộ tuyệt đối. Việc giảm thuế không phải là sự ưu ái cho doanh nghiệp, mà là một khoản đầu tư của nhà nước cho trí tuệ của nhân dân. Khi giá sách rẻ hơn, cơ hội tiếp cận tri thức của người nghèo, của trẻ em vùng sâu vùng xa sẽ rộng mở hơn.

Thành lập Quỹ dịch thuật quốc gia: Để nội dung VN đi ra thế giới, không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực đơn lẻ. Cần một Quỹ dịch thuật quốc gia để hỗ trợ kinh phí dịch thuật các tác phẩm tinh hoa của VN sang các ngôn ngữ phổ biến và ngược lại. Đây chính là cách xây dựng "sức mạnh mềm" bền vững nhất. Văn hóa đọc không thể hình thành nếu chỉ hô khẩu hiệu.

Tôi đề xuất Bộ GD-ĐT phối hợp cùng ngành xuất bản đưa "Tiết đọc sách" thành một giờ học chính thức, có hướng dẫn nhưng không áp đặt điểm số. Hãy gieo hạt giống tình yêu sách ngay từ khi trẻ còn ngồi trên ghế nhà trường.

Số hóa, hiện đại hóa thư viện trường học: Phấn đấu đến năm 2030 có 90% trường học đạt chuẩn không gian đọc thân thiện, hiện đại thay vì những kho chứa sách cũ kỹ.

Nếu Chỉ thị 04 được thực thi với một tinh thần quyết liệt và sự đồng hành thực chất giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp, tôi tin rằng ngành xuất bản sẽ trở thành mũi nhọn của công nghiệp văn hóa, là bệ phóng đưa giá trị Việt vươn tầm.