Người 'lội ngược dòng' trong chọn tạo giống lúa

Từ nhà nghiên cứu trường đại học, thạc sĩ Lê Thanh Phong được vinh danh "nhà khoa học của nhà nông năm 2025" với bộ sưu tập hơn 500 giống và dòng lúa đặc trưng phục vụ cho sản xuất nông nghiệp nước nhà.

NHÀ KHOA HỌC XUẤT THÂN TỪ NHÀ NÔNG

Lê Thanh Phong (46 tuổi), Phó viện trưởng Viện Biến đổi khí hậu Trường ĐH An Giang (ĐH Quốc gia TP.HCM), sinh ở xã Phong Hòa, H.Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp (nay là xã Phong Hòa, tỉnh Đồng Tháp). Năm 1997, anh đã chọn theo học ngành nông học rồi lấy bằng thạc sĩ khoa học cây trồng tại Khoa Nông nghiệp và Sinh học ứng dụng ĐH Cần Thơ. "Xuất thân từ gia đình nông dân nên khi theo học ngành nông nghiệp, nền tảng thực tế giúp tôi tiếp cận kiến thức một cách hệ thống và vững chắc hơn", thạc sĩ Thanh Phong nói về lựa chọn ban đầu của mình.

ẢNH: NVCC

Ngay từ những ngày đầu trên giảng đường ĐH, Lê Thanh Phong đã tham gia nhiều nghiên cứu về các loại cây. Từ năm thứ hai ĐH, anh theo thầy chủ nhiệm tham gia các nghiên cứu về cây đậu nành và tập đoàn giống đậu nành, luận văn tốt nghiệp cũng về chủ đề này. "Những trải nghiệm ban đầu ấy đã nuôi dưỡng trong tôi khát vọng nghiên cứu chuyên sâu về giống và tập đoàn giống", anh chia sẻ.

ẢNH: NVCC

Tốt nghiệp ĐH, anh tiếp tục gắn bó với bộ môn Di truyền - Chọn giống của Khoa Nông nghiệp và Sinh học ứng dụng ĐH Cần Thơ, hỗ trợ các thầy cô trong các chương trình nghiên cứu giống, phát triển sinh kế trên đất giồng cát và những dự án liên quan đến hạn chế sạt lở bờ kênh. Năm 2004, dù chuyển công tác qua Trường ĐH An Giang nhưng anh tiếp tục theo học thạc sĩ tại ĐH Cần Thơ. Quá trình thực hiện đề tài luận văn thạc sĩ về nghiên cứu cây đậu phộng tại vùng khô hạn Bảy Núi (An Giang), trực tiếp chứng kiến những khó khăn của người dân nơi đây khiến anh càng ý thức sâu sắc hơn về trách nhiệm của người làm khoa học.

ẢNH: NVCC

Đến năm 2011, thạc sĩ Lê Thanh Phong bắt đầu được tiếp cận lĩnh vực cây lúa và tham gia các khóa đào tạo FAO-IPM tại Trung tâm Bảo vệ thực vật phía nam. Năm 2012, khi tham gia chương trình bảo tồn giống lúa mùa nổi, anh nhận thấy tầm quan trọng của giống lúa này đối với thích ứng biến đổi khí hậu, đặc biệt trong chức năng trữ lũ. Trên nền tảng kiến thức tích lũy từ thời sinh viên và kinh nghiệm thực tiễn, anh bắt đầu xây dựng các tập đoàn gien giống lúa, trong đó lúa nổi giữ vai trò trọng tâm. "Từ đây, nghiên cứu về lúa trở thành định hướng lâu dài của tôi", nhà khoa học cho hay.

ẢNH: NVCC

Hành trình nghiên cứu lúa của thạc sĩ này khởi đầu từ nền tảng nghiên cứu cây họ đậu và từ con số không, không có bất kỳ giống lúa nào trong tay. Nhưng sau nhiều năm miệt mài sưu tầm giống bản địa, học hỏi kiến thức bản địa từ nông dân và kinh nghiệm từ đồng nghiệp, anh liên tục trồng khảo nghiệm, tuyển chọn và tạo ra các dòng thuần. Năm 2018, anh chuyển giao giống lúa "Nàng Tây Đum" từ kết quả nghiên cứu chọn lọc giống lúa nổi từ năm 2014. Năm 2022 đánh dấu bước ngoặt quan trọng khi anh may mắn nhận được đề tài loại C của ĐH Quốc gia TP.HCM, sau đó tiếp tục nhận tài trợ từ Quỹ Dragon Capital và Galaxy Cinema cho việc lai tạo ra giống lúa nổi mới chất lượng hơn.

ẢNH: NVCC

Chia sẻ về hành trình theo đuổi nghiên cứu này, thạc sĩ Phong trăn trở: "Dù trải qua nhiều khó khăn, chúng tôi vẫn kiên trì theo đuổi những nghiên cứu mà nhiều người cho rằng "lội ngược dòng" trong lĩnh vực chọn tạo giống lúa. Nhờ nỗ lực bền bỉ đó, bộ sưu tập giống đã được hoàn thiện với hơn 500 giống và dòng lúa và những thế hệ lúa nổi mới thơm và chất lượng đang dần hoàn thiện như hiện nay".

THÚC ĐẨY SINH KẾ BỀN VỮNG CHO CỘNG ĐỒNG NÔNG DÂN

Nói về nghiên cứu của mình, thạc sĩ Lê Thanh Phong cho biết ĐBSCL hiện đang đối mặt với hàng loạt tác động của biến đổi khí hậu như lũ lụt, hạn hán, thiếu nước ngọt vào mùa khô, sụt lún đất, xâm nhập mặn và sạt lở bờ sông. Điểm chung của tất cả những vấn đề này đều gắn liền với yếu tố nước: mùa mưa thì dư thừa, trong khi mùa khô lại thiếu hụt nghiêm trọng. Do đó, nghiên cứu giống lúa cần hướng đến việc góp phần điều hòa nguồn nước hiệu quả hơn.

ẢNH: NVCC

Trên cơ sở ấy, bộ giống lúa nhà khoa học này sưu tập ưu tiên các đặc tính chịu ngập từ mức trung bình đến sâu, với định hướng phục vụ khả năng trữ lũ, một chức năng quan trọng trong bối cảnh ĐBSCL đang biến đổi mạnh mẽ. "Tôi không từ chối bất kỳ giống lúa bản địa nào do bà con nông dân hoặc đồng nghiệp trên khắp mọi miền gửi tặng, bởi đó đều là những tài sản di truyền quý báu, được hình thành và duy trì trong tự nhiên có khi hàng trăm năm. Dù vậy, để khai thác trọn vẹn tiềm năng của nguồn gien quý này, cần thêm thời gian và kinh phí cho các nghiên cứu chuyên sâu ở cấp độ sinh học phân tử nhằm xác định các gien liên quan và cơ chế di truyền của những tính trạng quan trọng", thạc sĩ Phong cho hay.

Trong bộ sưu tập hơn 500 giống lúa, nhà khoa học trẻ cho biết Nàng Tây Đùm là giống lúa cổ truyền mà anh đã tuyển chọn từ gần 10.000 bông lúa được sưu tập để nghiên cứu từ năm 2014 và chính thức chuyển giao cho nông dân vùng bảo tồn lúa nổi tại xã Vĩnh Phước (nay là xã Vĩnh Gia, tỉnh An Giang) vào năm 2018. Đến nay, giống lúa này đã được phát triển mở rộng sang xã Vĩnh Châu, tỉnh Tây Ninh để phục vụ sản xuất cho nông dân vùng lũ. Khả năng chịu ngập của Nàng Tây Đùm có thể đạt đến 200 cm trong mùa lũ năm 2025. Loại lúa này hiện đã được doanh nghiệp thương mại hóa, bao tiêu và xuất khẩu ra nước ngoài, chuẩn bị phân phối sang châu Âu.

Về định hướng nghiên cứu tiếp theo, nhà khoa học trẻ của Trường ĐH An Giang cho biết tiếp tục xây dựng, tạo ra sự đa dạng di truyền của vật liệu chọn tạo giống lúa liên quan đến các đặc tính chống chịu với biến đổi khí hậu và phát triển các giống lúa mang tính đặc trưng, đặc thù cho từng vùng sinh thái. Qua đó tạo ra giá trị môi trường, giá trị kinh tế và các sản phẩm lúa gạo đặc sản gắn liền với điều kiện tự nhiên của mỗi địa phương. Đây sẽ là nền tảng để xây dựng và phát triển thương hiệu lúa gạo theo vùng sinh thái, góp phần nâng cao giá trị chuỗi sản phẩm và thúc đẩy sinh kế bền vững cho nông dân. "Tôi kỳ vọng mỗi kết quả nghiên cứu của mình sớm được ứng dụng vào thực tiễn, mang lại hiệu quả thiết thực cho bà con nông dân ở các vùng khó khăn, vùng ngập sâu, đồng thời góp phần tạo ra những sản phẩm gạo đặc trưng mang dấu ấn vùng miền để hỗ trợ doanh nghiệp phát triển", nhà khoa học của nhà nông trăn trở.