Nguyễn Công Hoan viết 'Đào kép mới' trong một đêm

Đau mắt vẫn viết Kép Tư Bền

Truyện ngắn Đào kép mới ra đời từ một câu chuyện được Nguyễn Công Hoan tâm sự với Bùi Hiển năm 1957. Theo đó, sau khi vua Bảo Đại du học Pháp, hồi loan năm 1932, thực dân Pháp đã đẩy mạnh tuyên truyền về sự kiện này, gắn với hình ảnh một chính quyền canh tân của nhà Nguyễn. Nhà văn muốn viết một truyện lên án mưu đồ mị dân của thực dân Pháp, nhưng chưa nghĩ ra được ý.

ẢNH: TRẦN ĐÌNH BA

Phải đến bốn năm sau, như Nguyễn Công Hoan ghi lại trong hồi ký Đời viết văn của tôi: "Ngày ấy là tháng 8 năm 1936, tôi đương ở Nam Định. Một buổi chiều, đứng trên hiên gác nhìn xuống đường, tôi thấy gánh hát tuồng cho anh chị em đào kép mũ áo, phấn sáp, ngồi trên xe kéo, kèn trống ầm ĩ để quảng cáo tấn hát sẽ diễn tối hôm ấy. Nhìn những người xanh xao mà đánh phấn trắng, phấn hồng, gầy gò mà mặc áo to rộng, ngồi lủng củng trên mui, trên đệm, trên sàn xe, tôi tóm ngay được ý".

Thế là chỉ trong một đêm, theo cảm hứng bắt được từ gánh hát tuồng ban ngày, Nguyễn Công Hoan đã hoàn thành Đào kép mới và rất ư hài lòng: "Tôi quả thấy rất tự hào như một người chiến thắng. Bài ấy viết xa xôi, bóng gió, úp mở, kín đáo đến nỗi kiểm duyệt của Pháp không nhận ra là tôi viết để làm gì. Nhưng đối với những người hiểu biết, thì nó rất gần, rất rõ, rất nực cười".

Còn với Bùi Hiển, từ câu chuyện được người đồng nghiệp chia sẻ, ông cũng đúc rút cho mình một kinh nghiệm: người viết văn phải hình thành cho mình, thông qua kiểm nghiệm cuộc sống, một vốn sống đủ phong phú, bởi đó chính là nguồn đề tài vô tận cho sáng tác.

Trong văn nghiệp của Nguyễn Công Hoan, Kép Tư Bền là một tác phẩm quen thuộc với độc giả. "Kép Tư Bền lại là mâu thuẫn éo le giữa hoàn cảnh đáng khóc của một anh kép hát (bố chết) và tình thế buộc phải cười của anh ta (đóng vai hề), vì đã chót [trót] bán tự do cho kẻ có tiền", Nhà văn tư tưởng và phong cách (Nguyễn Đăng Mạnh, NXB Tác phẩm mới, 1979) tóm lược.

Tác phẩm này cũng được hoàn thành rất nhanh, trong một hoàn cảnh khác thường: nhà văn phải giấu vợ để viết. Theo chia sẻ của Nguyễn Công Hoan trong Hỏi chuyện các nhà văn, đề tài Kép Tư Bền nảy ra lúc chập tối. Nhưng ngặt nỗi, lúc đó ông đang bị đau mắt. Dù vậy, Nguyễn Công Hoan vẫn liều thức đêm để viết vì nghĩ rằng nếu đợi đến lúc khỏi đau mắt thì đề tài sẽ nguội mất.

Tối hôm đó, tác giả rón rén đến bàn giấy, thắp ngọn đèn dầu Hoa Kỳ, che bớt ánh sáng về phía giường ngủ, nơi vợ ông đang nằm. Thiên truyện được viết trong cảnh như ông miêu tả:

"Vì đèn vặn nhỏ, ánh sáng yếu nên luôn luôn tôi phải giương to đôi mắt. Tôi vừa viết vừa lau mắt. Lắm lúc mỏi quá, phải nhắm nghiền lại, nghỉ một lúc cho khỏi nhức. Tôi đã đày đọa đôi mắt ốm yếu của tôi như vậy từ mười giờ tối đến năm giờ sáng, thì truyện Kép Tư Bền được sửa xong lần cuối cùng. Tôi đau nặng thêm, nhưng khoan khoái, nhẹ nhõm".

Dù phải đánh đổi bằng cả sức khỏe, Kép Tư Bền về sau trở thành một tác phẩm đáng giá và được đánh giá cao trong văn nghiệp của Nguyễn Công Hoan.

Mười sáu ngày hoàn thành Bước đường cùng

Với Bước đường cùng, Nguyễn Công Hoan đã để lại một tuyệt tác văn chương tiền chiến. Sự ra đời của tác phẩm được Tô Hoài nhắc tới trong Sổ tay viết văn. Theo đó, năm 1938, Nguyễn Công Hoan còn làm ông giáo, đang dạy học tại thị xã Nam Định. Để có nơi tá túc, gia đình ông thuê nhà ở khu vực chợ Rồng. Cái gác nhà nhìn ngay xuống chợ. Hằng ngày, nhà văn chứng kiến biết bao cảnh đời cùng khổ, cũng như cả một xã hội thu nhỏ hiện lên qua những sinh hoạt quanh khu chợ.

ẢNH: TRẦN ĐÌNH BA

Nguyễn Công Hoan từng tâm sự với tác giả Dế mèn phiêu lưu ký rằng Bước đường cùng được viết ra để trả ơn những đồng chí cộng sản làm cách mạng đã dìu dắt ông giáo Hoan trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ Đông Dương. Lý do này cũng được đề cập trong nghiên cứu Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại (tập I, Phan Cự Đệ, 1978): "Bước đường cùng phần nào minh họa bằng hình tượng nghệ thuật cuốn Vấn đề dân cày của Qua Ninh - Vân Đình. Trước khi bị thực dân Pháp đổi ra Trà Cổ, Nguyễn Công Hoan đã say mê viết cuốn tiểu thuyết đó trong 16 hôm liền để "trang trải món nợ lòng với anh em cộng sản ở Nam Định".

Cũng chính từ Bước đường cùng, như nói thay lời cho biết bao phận người, một người nông dân tận Yên Mô, Ninh Bình đã tìm đến nơi tác giả ở, chỉ để mong nhận được sự đồng cảm của nhà văn. Anh nông dân gặp Nguyễn Công Hoan và cảm thán: "Ông ơi, đời tôi rất khổ". Rồi anh kể cho nhà văn nghe câu chuyện đời mình, với một lý do giản đơn: "Tôi chỉ thấy khổ như cảnh tôi là khổ đến tuyệt trần rồi, cho nên tôi phải kể cho ông viết, nếu không thì chẳng ai biết được dân đen chúng tôi cực nhục đến như thế nào, bọn hào lý quan trên độc ác đến như thế nào". (còn tiếp)