Sức mua bị 'nén' bởi tâm lý thận trọng

Sức mua tăng nhưng người dân vẫn dè sẻn

Bước vào mùa mua sắm cuối năm, thị trường tiêu dùng được kỳ vọng sôi động trở lại với hàng loạt chương trình khuyến mãi, giảm giá từ các siêu thị, trung tâm thương mại đến sàn thương mại điện tử. Con số thống kê cho thấy tiêu dùng VN tiếp tục tăng trưởng khá cao, nhưng nếu bóc tách từng yếu tố, sức mua thực tế chưa được như kỳ vọng.

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng trong 9 tháng năm 2026 ước đạt 5.925,7 nghìn tỉ đồng, tăng 13,4% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, nếu loại trừ yếu tố giá, mức tăng thực tế chỉ đạt 7,8%. Áp lực giá cả vẫn là yếu tố níu sức mua. Minh chứng rõ nhất là CPI bình quân 9 tháng tăng 4,52% so với cùng kỳ. Đặc biệt, những nhóm hàng hóa, dịch vụ gắn liền với đời sống hằng ngày như thực phẩm, nhà ở, điện nước, giao thông và ăn uống ngoài gia đình đều chịu sức ép tăng giá. Khi những khoản chi thiết yếu chiếm phần lớn ngân sách, người dân buộc phải cân nhắc kỹ hơn đối với các nhu cầu mua sắm khác.

Ông Nguyễn Phúc Khoa, Phó chủ tịch Hiệp hội Các nhà bán lẻ VN, nhận định sức mua đang có sự chênh lệch đáng kể giữa số liệu tăng trưởng và thực tế tiêu dùng. Việc doanh thu bán lẻ tăng 13,4% nhưng mức tăng sau khi loại trừ yếu tố giá chỉ còn 7,8% cho thấy một phần tăng trưởng đến từ giá cả, thay vì nhu cầu mua sắm thực sự bùng nổ. Theo đó, tâm lý chủ đạo của người tiêu dùng hiện nay là thận trọng, thực dụng và ưu tiên tiết kiệm. Nhiều gia đình tập trung ngân sách cho các mặt hàng thiết yếu, hạn chế mua sắm những sản phẩm không thật sự cần thiết.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Cùng quan điểm, ông Đỗ Duy Thanh, Giám đốc Công ty tư vấn FnB Director, chuyên gia tư vấn mảng bán lẻ và dịch vụ, lưu ý: Sức mua hiện phân hóa khá rõ theo nhóm thu nhập, ngành hàng và mức độ cần thiết của sản phẩm. Người dân vẫn mua sắm nhưng thận trọng hơn, so sánh kỹ giá bán, chất lượng, công năng trước khi quyết định. Những khoản chi chưa cấp thiết thường được trì hoãn để dành nguồn lực cho nhu cầu quan trọng hơn. Đồng thời, hành vi mua sắm đang dịch chuyển giữa các kênh phân phối. Chợ truyền thống vẫn giữ vai trò đáng kể, song hệ thống bán lẻ hiện đại và thương mại điện tử ngày càng mở rộng. Người tiêu dùng có thêm nhiều lựa chọn, dễ dàng so sánh giá và tìm kiếm ưu đãi. Điều này buộc các doanh nghiệp (DN) phải cạnh tranh không chỉ bằng giá mà còn ở chất lượng hàng hóa, dịch vụ và trải nghiệm mua sắm. Trong khi đó, những đợt giảm giá dồn dập có thể thu hút sự chú ý, nhưng chưa chắc tạo ra sức mua bền vững nếu người dân vẫn lo ngại về thu nhập và chi phí sinh hoạt.

"Tốc độ tăng trưởng sau khi loại trừ yếu tố giá của 9 tháng năm 2026 vẫn cao hơn mức 7,2% cùng kỳ năm 2025. Điều này cho thấy tiêu dùng tiếp tục đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, khoảng cách khá lớn giữa mức tăng danh nghĩa và tăng trưởng thực cũng đặt ra yêu cầu phải đánh giá đúng chất lượng của sức mua, đặc biệt khi thị trường bước vào quý cuối năm, giai đoạn cao điểm của hoạt động bán lẻ", ông Thanh khuyến cáo.

Cần thêm giải pháp để người dân mở hầu bao

Trong bối cảnh đó, kích cầu tiêu dùng được xem là một trong những giải pháp quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế những tháng cuối năm. Tuy nhiên, kích cầu không thể chỉ dừng lại ở việc tổ chức thêm những đợt giảm giá, mà cần tác động trực tiếp đến khả năng chi tiêu và niềm tin của người dân. Ông Nguyễn Phúc Khoa đề xuất, giải pháp cấp thiết là hỗ trợ dòng tiền để người lao động có thêm nguồn lực mua sắm ngay từ đầu mùa cao điểm. Trong đó, các DN có điều kiện tài chính có thể xem xét chi trả lương, thưởng tết sớm, thay vì dồn toàn bộ vào sát kỳ nghỉ. Việc chi trả sớm không chỉ giúp người lao động chủ động kế hoạch mua sắm mà còn góp phần phân bổ sức mua đều hơn trong những tháng cuối năm.

ẢNH: LÊ NAM

Khi có nguồn tiền từ sớm, người dân có thể lựa chọn thời điểm mua hàng phù hợp, tận dụng các chương trình ưu đãi và tránh áp lực chi tiêu dồn dập vào sát tết. Bên cạnh đó, cần phát huy hiệu quả các chính sách giảm thuế giá trị gia tăng (VAT), bảo đảm phần lợi ích từ chính sách được chuyển thành giá bán có lợi hơn cho người tiêu dùng. Các DN cũng cần đẩy mạnh khuyến mãi thực chất, thay vì chỉ tập trung vào hình thức quảng bá, để người mua cảm nhận rõ mức tiết kiệm khi chi tiêu.

Một giải pháp đáng chú ý là Chương trình khuyến mại tập trung quốc gia lần 2 năm 2026, được Bộ Công thương tổ chức từ ngày 1.12.2026 đến 5.1.2027 trên phạm vi cả nước. Chương trình hướng đến việc triển khai đồng thời các hoạt động khuyến mãi tại hệ thống thương mại truyền thống và thương mại điện tử, tạo sức lan tỏa và thu hút DN tham gia. Tuy nhiên, muốn chương trình tạo hiệu quả thực chất, các địa phương cần tăng cường kết nối cung - cầu, đưa hàng Việt về nông thôn, khu vực đông dân cư và đẩy mạnh chuyển đổi số trong thương mại. Khi chi phí phân phối được tiết giảm, hàng hóa có thể đến tay người tiêu dùng với mức giá cạnh tranh hơn.

ẢNH: LÊ NAM

Ở góc độ DN, ông Đỗ Duy Thanh cho rằng kích cầu cần được nhìn nhận đồng thời từ hai phía: tăng khả năng chi tiêu của người dân và tạo thêm đơn hàng cho DN. Khuyến mãi có thể thúc đẩy quyết định mua sắm trong ngắn hạn, nhưng sức mua bền vững phải được xây dựng trên nền tảng thu nhập, niềm tin và giá trị thực của sản phẩm. Ông Thanh đề xuất nghiên cứu cơ chế khuyến khích DN tăng chi cho các chương trình phúc lợi, quà tặng công đoàn và quà cuối năm dành cho người lao động. Vai trò của nhà nước có thể hướng dẫn rõ hơn việc ghi nhận, hạch toán các khoản chi phúc lợi, đồng thời nghiên cứu chính sách thuế phù hợp đối với những khoản chi có chứng từ, phục vụ trực tiếp cho người lao động. Nếu có chính sách ưu đãi cũng cần quy định minh bạch điều kiện áp dụng, mức chi và đối tượng thụ hưởng, tránh phát sinh thủ tục phức tạp.

Không chỉ vậy, DN có thể phối hợp với công đoàn và các nhà cung cấp trong nước xây dựng những gói quà tết thiết thực, phù hợp với nhiều mức ngân sách. Những phần quà như thực phẩm, nhu yếu phẩm, đồ dùng gia đình không chỉ mang ý nghĩa chăm lo đời sống người lao động mà còn góp phần tạo thêm đầu ra cho DN sản xuất, phân phối. DN cần chủ động đưa hàng hóa đến gần người tiêu dùng, bảo đảm nguồn gốc rõ ràng, giá bán minh bạch và ưu đãi thực chất; đồng thời tăng cường kết nối sản xuất, phân phối để giảm chi phí trung gian.

Quý cuối năm là giai đoạn có nhiều dư địa thúc đẩy thị trường tiêu dùng, nhất là khi nhu cầu mua sắm phục vụ các dịp lễ, tết tăng lên nếu các giải pháp được triển khai hiệu quả.