Tết từ bếp lửa

1. "Bà ơi, nhớ ngâm nếp để sáng mai tôi đùm bánh", câu nhắc của ông ngoại tôi vào tối 28 tháng chạp hằng năm như một pháo lệnh báo hiệu tết đã đến. Đương nhiên, ông không nhắc thì bà tôi cũng nhớ vì đùm bánh đã thành "nghi thức" đón tết quan trọng gần như bậc nhất ở nhà tôi.

ẢNH: QUỐC ĐÀN

Những năm đói mòn đói mỏi thời bao cấp, những đứa trẻ nghe được câu "pháo lệnh" ấy thì lòng đầy háo hức, rạo rực. Có năm quá khó khăn, gạo tẻ phải nấu dè sẻn, "một hạt cơm cõng mười củ khoai", nhưng ở quê tôi, tết đến nhất định nhà nào cũng phải ráng có được nồi bánh chưng. 

Lúa nếp được trồng, thu hoạch rồi đựng trong cái bồ riêng, để dành đến ngày giáp tết mới mang ra xay, giã để đùm bánh. Bánh chưng không chỉ là biểu tượng truyền thống của tết Việt, để cúng tổ tiên, mà còn là món ăn khoái khẩu khó quên, nhất là ở cái thời buổi đói kém.

Sáng 29 tháng chạp, ông tôi mang cái nong tre đặt giữa nhà, lấy lá dong, gạo nếp và nhân thịt heo xào với hành củ ra gói bánh. Đám trẻ chúng tôi ngồi quây xung quanh để xem, râm ran tán tụng và giúp ông buộc lạt. Mùi thơm của nhân bánh tỏa ra khi dạ dày đang trống rỗng quyến rũ khứu giác đến quay quắt. 

Tôi cứ ước giá như cái bánh đùm xong nó chín ngay tắp lự để được chén ngay thì sướng biết nhường nào. Bánh chưng dẻo quẹo, mùi nếp thơm chấm với mật mía thì tuyệt không gì bằng. Nhưng, chúng tôi phải thức, chờ đến khuya hôm đó mới được thưởng thức cái bánh con con chỉ to hơn nửa bàn tay người lớn được ngoại tôi gói riêng để dành cho mấy đứa cháu đang tuổi nhi đồng.

ẢNH: QUỐC ĐÀN

Nồi bánh chưng sau khi được ngâm nước, đến chiều ông tôi xách cái kiềng sắt 3 chân, chụm ở giữa gian nhà bếp để nấu bánh. Tối đến, sau bữa cơm chiều, cả nhà quây quần bên bếp lửa, vừa ngồi sưởi, vừa canh bánh. 

Ở miền Bắc và Bắc Trung bộ, giáp tết thường rất lạnh. Ngồi tụm nhau bên bếp lửa nấu bánh chưng, ông tôi, mẹ tôi, cậu tôi thay nhau kể chuyện xóm trên làng dưới, chuyện hợp tác xã. Khói bếp cay cay, tiếng củi cháy lách tách, hơi ấm từ bếp tỏa ra rất dễ chịu khiến tôi ngủ vùi trong bọc mẹ lúc nào không hay.

Bố mẹ tôi được cấp đất làm nhà. Nhà tôi sát vách nhà bác cả tôi. Bác đông con, từ nhỏ, tôi chơi rất thân với 2 người anh con bác, nên bác coi tôi như con. Tết nào, bác cũng đùm rất nhiều bánh chưng. Năm nào cũng thế, tối 28 tháng chạp, nồi bánh chưng đã chễm chệ trên bếp lửa. Con cháu quây quần, tỉ tê chuyện trò. 

Sướng nhất là ngồi bên bếp lửa trong cái lạnh cuối năm, nghe bác kể chuyện làng. Bác tôi từng đi thanh niên xung phong hồi chiến tranh, rồi làm cán bộ hợp tác xã, cán bộ thôn, biết nhiều chuyện, kể suốt đêm cũng chưa hết. Hai người anh con bác lại có khiếu kể chuyện hài, ngồi bên bếp kể cả trăm chuyện vui, chuyện nào cũng khiến cả nhà cười nghiêng ngả…

2. Tôi và những người anh con bác lớn lên, đi học, đi làm nhưng tết về quê vẫn thế. Bếp lửa nấu bánh chưng của nhà bác trở thành nẻo về không thể thiếu. Ngồi bên bếp lửa, chúng tôi vẫn thích nghe kể chuyện làng, chuyện vui ở quê hơn là chuyện làm ăn, chuyện quốc gia đại sự. 

Trong cái góc bếp ấy, mùi khoai, ngô nướng vùi trong than nóng, thơm lừng quyện trong hơi ấm của bếp lửa tạo ra sức hút kỳ lạ, rất khó rời.

ẢNH: QUỐC ĐÀN

Anh họ tôi xuất khẩu lao động rồi định cư ở Đức mấy chục năm qua, năm nào về quê ăn tết, anh cũng về trước ngày cúng ông Táo. Anh nói ngày cúng ông Táo là ngày đánh dấu khởi đầu của tết.

"Tao thích cái không khí những ngày chuẩn bị tết, nó rộn ràng, háo hức chứ không phải cứ nhàn nhạt như tết bên Tây", anh bảo vậy. 

Nhà giờ chỉ còn anh với người mẹ già, nhưng anh vẫn tự đùm rất nhiều bánh chưng, nấu cả một nồi to đùng, xong mang đi biếu hàng xóm là chính. Xây cho mẹ căn nhà, sắm đủ tiện nghi nhưng anh cũng xây một khu riêng dành cho cái bếp củi. Không chỉ bà cụ anh thích cái bếp này mà anh cũng thế. 

Anh bảo nấu ở cái bếp này, mùi khói quyện vào thức ăn, ngon hơn nấu bếp gas, bếp từ. Xong nồi bánh chưng, anh mua thịt, cá chế biến thành nhiều món và nấu bằng cái bếp củi ấy rồi gọi bạn bè đến thưởng thức. "Ở bên Đức, có những hôm lái xe đi trên cao tốc, nhìn xa xa thấy khói bốc lên, tao nhớ mùi khói bếp ở quê quá, cứ muốn bỏ mà về", anh nói.

Làng tôi nay đã thay da đổi thịt, sắp sửa được lên phố, nhưng cái bếp củi truyền thống vẫn cứ vẹn nguyên vị trí. Những ngôi nhà tầng mọc lên thay cho những căn nhà cấp 4, được thiết kế tân thời, khu bếp được ốp đá, tủ gỗ hoặc nhựa, sạch sẽ, sang trọng, nhưng hầu như nhà nào cũng có gian bếp củi truyền thống xây phía sau hoặc bên hông nhà. 

Nhiều gia đình vẫn thích nấu bếp ấy, dù không tiện như bếp gas. Không hẳn vì tiết kiệm mà vì cái bếp ấy như linh hồn của ngôi nhà, đã ăn vào tiềm thức.

Bếp củi dễ làm, chỉ là cái kiềng 3 chân, thanh sắt bẻ cong hình chữ U kê trên mấy viên gạch, hoặc đơn giản hơn chỉ vài ba cục đá, hòn gạch cũng kê thành bếp. Công phu hơn thì xây thêm ô thông khói. 

Mùa đông, sau bữa cơm tối, bếp lửa thành nơi tụ họp của những người hàng xóm, ngồi uống nước chè xanh, tán chuyện. Nhà tôi có cái bếp củi đặt trong góc nhà, ngày hè ít hơn còn khi trời trở lạnh và đặc biệt là vào mấy ngày tết, ngày nào mẹ tôi cũng đỏ lửa. 

Bà nói đỏ lửa cho có hơi ấm. Trong cái lạnh co ro, người đến chúc tết không ngồi ở bàn phòng khách mà đều xuống sà bên bếp. Ai ngồi cũng trầm trồ "ấm hè, ấm hè".

3. Xóm tôi có đôi vợ chồng già, 4 người con thì 3 người vào Nam làm ăn rồi lập nghiệp trong đó, 1 người đang đi xuất khẩu lao động. Tết đến, họ thường về quê ăn tết, thăm bố mẹ. Có tết bận quá, không ai về được. 

Ngày giáp tết, tôi ghé thăm, thấy 2 cụ đang ngồi nấu bánh chưng bên bếp củi, bên cạnh có 4 chiếc áo ấm đặt trên 4 cái ghế. Tôi tò mò hỏi, cụ bà nói áo đó của 4 đứa con, năm nay không ai về ăn tết được nên cụ để áo đó cho đỡ nhớ và để cho con được hưởng hơi ấm của tết quê.

ẢNH: QUỐC ĐÀN

Thật kỳ lạ, không chỉ người xa quê mới nhớ quê, người ở quê bây giờ cũng hoài niệm về quê mình. Những năm gần đây, ở Nghệ An, một số vùng tổ chức phiên chợ tết quê xưa và điều bất ngờ là phiên chợ thu hút rất đông người. 

Những món ăn khó quên của một thời đói kém: bánh đúc, khoai xéo, chè bù (bầu), cơm độn khoai… được nấu trực tiếp tại chợ bằng bếp củi lại khiến nhiều người thích và lưu luyến đến thế.

Không cao lương mỹ vị, bao đời nay, tết Việt vẫn thế. Mộc mạc, giản dị như khói bếp, cay cay nhưng luôn có ma lực níu giữ hồn người.