Tiêm kích Gripen tới Ukraine: Thách thức hậu cần và tầm nhìn dài hạn

Dù mở ra năng lực tác chiến vượt trội trên chiến trường phản công, thương vụ này đồng thời đặt Kyiv trước bài toán quản trị hậu cần đầy thách thức khi phải vận hành một “hỗn hợp” chiến đấu cơ từ nhiều nguồn cung khác nhau trong cả ngắn hạn lẫn dài hạn.

Theo thông báo mới nhất từ tập đoàn quốc phòng Saab của Thụy Điển, Ukraine dự kiến sẽ tiếp nhận 16 tiêm kích Gripen E tiên tiến nhất theo hợp đồng trị giá khoảng 2,54 tỉ USD. Lộ trình bàn giao phiên bản hiện đại này sẽ bắt đầu vào đầu năm 2029.

Tuy nhiên, để đáp ứng nhu cầu cấp bách trên chiến trường, Stockholm sẽ chuyển giao trước 16 chiếc Gripen phiên bản C và D cũ hơn ngay từ đầu năm 2027. Bộ trưởng Quốc phòng Thụy Điển Pål Jonson nhấn mạnh đây là bước đệm đầu tiên trong lộ trình để Ukraine hiện thực hóa tham vọng sở hữu tới 150 chiếc Gripen phiên bản E và F trong tương lai.

Theo trang Business Insider, Gripen từ lâu đã là cái tên được mong đợi trong giới phi công Ukraine. Được phát triển từ cuối Chiến tranh Lạnh với mục tiêu đối đầu trực diện với các dòng máy bay Sukhoi của Nga, Gripen sở hữu những đặc tính kỹ thuật độc đáo giúp tối ưu hóa khả năng sống sót. Nó có thể cơ động, linh hoạt cất và hạ cánh trên các đường băng dã chiến ngắn, thậm chí là đường cao tốc dân sự.

Yêu cầu kỹ thuật và thời gian quay vòng giữa các chuyến bay của dòng máy bay này cũng thấp so với các dòng tiêm kích phương Tây khác. Điều này phù hợp hoàn hảo với chiến thuật phân tán lực lượng, liên tục di chuyển giữa các căn cứ của Ukraine để né tránh mạng lưới tên lửa tầm xa của Nga.

ẢNH: REUTERS

Gripen E là biến thể thế hệ thứ tư tiên tiến nhất vừa được biên chế vào quân đội Thụy Điển cuối năm ngoái, hứa hẹn sẽ mang lại lợi thế công nghệ lớn cho Kyiv.

Tuy nhiên, vẫn còn điểm đáng lo ngại. Dù sở hữu tiềm năng lớn, việc tích hợp Gripen vào biên chế vào thời điểm này đang đẩy Ukraine vào một kịch bản quản lý kỹ thuật phức tạp chưa từng có trong bối cảnh không quân Ukraine hiệnđang vận hành song song cả các máy bay từ thời Liên Xô cũ, tiêm kích F-16 của Mỹ và Mirage của Pháp.

Ông Mark Cancian, cố vấn cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), cảnh báo về sự kém hiệu quả mang tính hệ thống khi đa dạng hóa quá mức chủng loại khí tài. Mỗi dòng máy bay đều yêu cầu một hệ thống linh kiện thay thế riêng biệt, quy trình sửa chữa chuyên biệt và các khóa đào tạo kỹ thuật viên hoàn toàn khác nhau.

Ông Cancian nói trong thời chiến, sự kém hiệu quả này có thể tạm thời được chấp nhận, nhưng về lâu dài, nó tạo ra áp lực đè nặng lên hệ thống đảm bảo hậu cần và làm giảm hiệu suất tổng thể.

Thực tế, rủi ro quá tải hệ thống từng khiến thương vụ này bị trì hoãn. Vào năm 2024, Thụy Điển tiết lộ Ukraine từng phải chủ động tạm dừng tiếp nhận Gripen. Lý do là Kyiv nhận thấy việc tiếp thu cùng lúc hai hệ thống vũ khí phức tạp bậc nhất là F-16 và Gripen là quá sức đối với năng lực tiếp nhận của quân đội nước này vào thời điểm đó.

Phải đến khi tình hình thay đổi, khi F-16 và Mirage đã đi vào hoạt động ổn định, Kyiv mới tiếp tục thúc đẩy dự án Gripen, với số phi công Ukraine đã được huấn luyện chuyển loại tại Thụy Điển từ năm 2023.

Dù vậy, chuyên gia hàng không quân sự Tim Robinson của Anh nhận định với trang Business Insider rằng điểm cộng lớn của Gripen là triết lý thiết kế tối giản chi phí vận hành và dễ bảo dưỡng. Yêu cầu kỹ thuật không quá khắt khe sẽ giảm bớt phần nào gánh nặng cho các kỹ sư Ukraine so với các khí tài phức tạp khác của Mỹ hay Pháp.

Vượt qua những trở ngại ngắn hạn về mặt kỹ thuật, việc sở hữu phi đội Gripen mang lại cho Ukraine những lợi ích địa chính trị và quân sự mang tính dài hạn. Việc đa dạng hóa các nhà cung cấp vũ khí giúp nâng cao khả năng phục hồi chiến lược của Kyiv trước những biến động địa chính trị.