Xe tăng T-54 - Kỳ 6: 20 năm Việt Nam cải tiến T-54B

Sau 20 năm tìm tòi nghiên cứu, đầu năm 2022, các xe tăng T-54B cải tiến (đợt 1) mới hoàn thành và chính thức được đưa vào trang bị.

Hiện đại từng phần

"Đầu những năm 90, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều chú ý tăng cường sức mạnh tăng thiết giáp, bằng việc nghiên cứu chế tạo ra các loại xe kiểu mới hiện đại hoặc cải tiến, hiện đại hóa xe thế hệ cũ (I và II) để nâng cấp chúng đạt tính năng gần tương đương với thế hệ III, IV", đại tá Lưu Thụ (nguyên Phó cục trưởng Kỹ thuật Quân binh chủng, Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật) cho biết.

Đại tá Thụ cho biết thêm: "Thời điểm ấy, điều kiện kinh tế nước ta còn nghèo, công nghiệp chưa phát triển, ngân sách chi cho quốc phòng hạn hẹp, nên việc mua sắm và chế tạo đồng bộ vũ khí trang bị mới, đắt tiền, nhất là xe tăng thiết giáp, rất hạn chế. Vì vậy, Bộ Quốc phòng chủ trương cải tiến hiện đại từng bước và sử dụng lâu dài vũ khí trang bị hiện có".

ẢNH: MAI THANH HẢI

Ngày 20.7.1993, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 05-NQ/TW về xây dựng và phát triển công nghiệp quốc phòng đến năm 2000. Nghị quyết chuyên đề đầu tiên về xây dựng và phát triển công nghiệp quốc phòng, xác định: "Kết hợp sản xuất với sửa chữa, sản xuất bộ phận thay thế, lắp ráp tiến tới sản xuất đồng bộ các loại vũ khí trang thiết bị cần thiết".

Ngay sau khi Nghị quyết 05 ra đời, phong trào nghiên cứu khoa học vũ khí trang bị quân sự, được phát động ở các đơn vị trong toàn quân.

ẢNH: TUẤN HUY

Giữa tháng 6.1994, Hội đồng Khoa học công nghệ Binh chủng Tăng thiết giáp được thành lập, do đại tá - Tư lệnh Đoàn Sinh Hưởng (sau là trung tướng, Tư lệnh Quân khu 4, nghỉ hưu năm 2009) làm chủ tịch.

Vốn trưởng thành từ chiến sĩ, nên đại tá Đoàn Sinh Hưởng rất đau đáu với việc hiện đại hóa xe tăng. Ông yêu cầu các đơn vị tạo mọi điều kiện và khả năng giúp đỡ, hỗ trợ các tập thể, cá nhân có đề tài nghiên cứu kỹ thuật (nhất là sáng kiến, sáng chế ở các lữ đoàn, nhà trường, nhà máy).

Đặc biệt, từ giữa năm 1994, đại tá Đoàn Sinh Hưởng và đồng sự bắt đầu xây dựng luận chứng kinh tế - kỹ thuật cho đề tài "Cải tiến - hiện đại hóa xe tăng thiết giáp ở Việt Nam". Sau đó, xét thấy khó có thể cải tiến tổng thể, nên đề tài dừng lại ở hệ thống hỏa lực và thông tin liên lạc.

ẢNH: TCCT

Từ năm 1994 đến 1996, luận cứ kinh tế kỹ thuật dự án đầu tư "Nghiên cứu, cải tiến hiện đại hóa hỏa lực và thông tin liên lạc trên xe tăng thiết giáp" được tập trung xây dựng. Tháng 11.1996, sau khi được Bộ Quốc phòng phê duyệt, Nhà máy Z-153 thành lập ban triển khai dự án đầu tư gồm 10 cán bộ kỹ sư, do giám đốc Nguyễn An Trình làm trưởng ban.

Để phục vụ cho dự án cải tiến hiện đại hóa xe tăng, nhà máy tiến hành cải tạo mặt bằng công nghệ ở 3 phân xưởng (tổng lắp tăng, cụm ca bin, chuyên ngành) và thành lập đội cải tiến hiện đại hóa xe tăng T-54B, T-55 gồm 24 người, do kỹ sư Phạm Văn Chinh làm đội trưởng (tháng 10.1997, kỹ sư Chinh được bổ nhiệm Quản đốc phân xưởng Cụm ca bin, thì kỹ sư Lê Quý Huy được cử làm đội trưởng). Đội làm việc dưới sự hướng dẫn, huấn luyện, chuyển giao công nghệ của các chuyên gia nước ngoài. Sau gần 1 năm thực hiện, tháng 10.1997, dự án được nghiệm thu.

ẢNH: BCTTG

Ngày 3.10.1997, Hội đồng nghiệm thu dự án "Cải tiến hiện đại hóa thử nghiệm xe tăng T-54B và T-55" cấp Bộ Quốc phòng đã họp đánh giá kết quả về việc nghiên cứu cải tiến - hiện đại hóa hệ thống điều khiển hỏa lực, thông tin liên lạc và trợ lực tay lái bằng thủy lực trên xe tăng T-54B số hiệu 287 và xe tăng T-55 số 335 do Bộ Tư lệnh Tăng thiết giáp chủ trì và Công ty Index Fin West (Hungari) thực hiện, lắp đặt tại Nhà máy Z-153.

ẢNH: BCTTG

Đề tài cải tiến, hiện đại hóa hỏa lực - thông tin trên xe tăng T-54B, T-55 mở ra hướng đi mới, nhằm nâng cao tính năng kỹ chiến thuật xe tăng, gắn công nghệ sửa chữa lớn với cải tiến hiện đại hóa. Đây là đề tài nền tảng đầu tiên trong việc cải tiến, hiện đại hóa xe tăng T-54, T-55 ở Việt Nam.

ẢNH: BÙI HIỆP

Gần 2 năm sau đó, tháng 6.1999, đề tài "Nghiên cứu chế tạo hệ thống thủy lực trợ lực tay lái xe tăng T-54B, T-55" (tác giả: đại tá Lưu Thụ, Phó cục trưởng Cục kỹ thuật Quân binh chủng và trung tá Phạm Văn Thiệp, Trưởng phòng nghiên cứu cùng các đồng sự) cũng được Hội đồng nghiệm thu Bộ Quốc phòng đánh giá xuất sắc. Đây là nền tảng thứ 2, rất thực tế, được ứng dụng ngay cho các đơn vị tăng thiết giáp toàn quân.

Cải tiến nhưng phải hiện đại

Ngày 16.6.2003, Bộ Chính trị (khóa IX) ban hành Nghị quyết số 27-NQ/TW về "Xây dựng và phát triển nền công nghiệp quốc phòng đến năm 2010", với tinh thần cơ bản là: xây dựng công nghiệp quốc phòng phải trở thành bộ phận quan trọng của công nghiệp quốc gia, có nhiệm vụ nghiên cứu, phát triển, sản xuất, sửa chữa vũ khí, trang bị kỹ thuật quân sự…

ẢNH: BÁO CAND

Thực hiện Nghị quyết 27-NQ/TW, nhiều dự án nghiên cứu thiết kế, chế tạo hoặc nhập công nghệ - thiết bị hiện đại, đồng bộ phục vụ sản xuất quốc phòng, đã được các cơ quan đơn vị thuộc Bộ Quốc phòng thực hiện, trong đó đáng chú ý nhất là việc cải tiến xe tăng T-54, T-55 trong biên chế.

ẢNH: BCTTG

Việc cải tiến xe tăng T54B, T-55 được thực hiện tại Nhà máy Z-153, với sự tham gia của nhiều cơ quan đơn vị thuộc Bộ Quộc phòng và do Tổng cục Kỹ thuật (nay là Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật) chủ trì.

Giữa tháng 3.2009, tại Trung tâm Huấn luyện Cấm Sơn - Quân đoàn 2 (nay là Trường bắn quốc gia khu vực 1), Tổng cục Kỹ thuật đã tổ chức bắn thử nghiệm trình diễn xe tăng T-54B cải tiến theo công nghệ Israel. Việc cải tiến thành công T-54B, là cơ sở để Bộ Quốc phòng quyết định cho Tổng cục Kỹ thuật xây dựng và thực hiện dự án cải tiến xe tăng T-54B.

ẢNH: BCTTG

Cuối tháng 10 và đầu tháng 11.2009, Ban Chỉ đạo thử nghiệm xe tăng T-54 đã liên tục bám trụ tại Trường Sĩ quan Tăng thiết giáp và Trường bắn Cam Lâm để thử nghiệm, đo đạc các thông số phần xe, vũ khí, thông tin của xe tăng T-54 cải tiến (gọi theo thông số kỹ thuật là T-54M3 cải tiến).

Ban chỉ đạo thử nghiệm gồm 17 người (do đại tá Nguyễn Đình Tâm, Phó tư lệnh - Tham mưu trưởng Binh chủng Tăng thiết giáp làm trưởng ban), phối hợp các cơ quan nghiên cứu của Bộ Quốc phòng, Bộ Tổng tham mưu, Tổng cục Kỹ thuật (nay là Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật), Học viện Kỹ thuật quân sự… tiến hành các thử nghiệm, đo đạc các thông số phần xe, vũ khí, thông tin của xe tăng T-54M3 cải tiến, trong suốt 15 ngày.

ẢNH: BÙI HIỆP

Đại tá Lưu Thụ (nguyên Phó cục trưởng Cục Kỹ thuật Quân binh chủng, Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật) kể lại: "Mọi người đều đánh giá hệ thống thông tin liên lạc có tính ưu việt hơn so với cũ, có thể đáp ứng được. Phần xe, do cải thiện việc tăng tốc nên nâng cao được 1 phần về khả năng cơ động. Độ êm dịu và khả năng điều khiển xe tăng T-54 có tốt hơn…".

Tuy nhiên, ngay ở phần xe, các thành viên Ban chỉ đạo cũng chỉ rõ: "Các hệ thống phần xe cần cải tiến bố trí hợp lý hơn. Đặc biệt là việc tăng công suất động cơ bằng biện pháp điều chỉnh bơm cao áp, khả năng làm việc của trợ lực ly hợp"…

ẢNH: BÙI HIỆP

"Về phần vũ khí, xe đã nâng cao được 1 phần hỏa lực. Tuy nhiên, việc thay pháo 100 mm bằng pháo 105 mm không có khả năng tiêu diệt được xe tăng hiện đại, hệ thống điều khiển hỏa lực đã lạc hậu và không đồng bộ", Ban chỉ đạo thử nghiệm đã thẳng thắn đánh giá như vậy.

Xe tăng T-54B cải tiến chính thức trình làng

Sau khi xem xét, đánh giá kỹ lưỡng, Bộ Quốc phòng đã nghiên cứu, lựa chọn 1 phương án cải tiến, nâng cấp xe tăng T54/T-55 phù hợp với các phiên bản lần lượt là T-54M và T-54B cải tiến, bắt đầu từ năm 2013 - 2014.

ẢNH: MAI THANH HẢI

Cuối tháng 8.2021, tại Hà Nội, Hội đồng nghiệm thu xe tăng T-54B cải tiến, đã tổ chức Hội nghị báo cáo kết quả nghiệm thu (đợt 5) cho các hệ thống: hỏa lực, bảo vệ, thông tin, tính năng cơ động… 

Các báo cáo nhấn mạnh: phần xe cơ sở do Nhà máy Z-153 đảm trách. Phần cải tiến do các cán bộ kỹ sư Z-153 thực hiện dưới sự giám sát của phía đối tác IMI (Israel). Chủ tịch hội đồng kết luận: xe T-54B đủ điều kiện nghiệm thu tại thực địa và đề nghị Chủ nhiệm Tổng cục Kỹ thuật phê duyệt kết quả nghiệm thu tại nhà máy, cho phép đưa các xe đi nghiệm thu tại thực địa…

ẢNH: LÊ TIẾN

Đầu năm 2022, Tổng cục Kỹ thuật tổ chức lớp huấn luyện khai thác sử dụng và bảo trì cấp độ "0" rút gọn xe tăng T54B cải tiến toàn quân năm 2021 với sự tham dự của 87 học viên. 

Các nội dung tập huấn tập trung vào: lý thuyết, cấu tạo của các hệ thống trang bị cải tiến trên xe T54B; huấn luyện thực hành khai thác sử dụng và bảo quản bảo dưỡng…

ẢNH: LÊ TIẾN

Từ đầu năm 2022, xe tăng T-54B cải tiến bắt đầu được Bộ Quốc phòng trang bị, đưa vào huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu ở một số đơn vị chủ lực: Lữ đoàn Xe tăng 409 (Quân khu 1), Lữ đoàn Xe tăng 405 (Quân khu 3), Lữ đoàn Xe tăng 215 và 201 (Binh chủng Tăng thiết giáp)…

ẢNH: LÊ TIẾN

Trong Lễ diễu binh, diễu hành kỷ niệm 80 năm Quốc khánh (2.9.2025), lần đầu tiên xe tăng T-54B cải tiến xuất hiện trước công chúng trong đội hình khí tài quân sự của Quân đội nhân dân Việt Nam. (còn tiếp)