Xuất nhập khẩu sắp vượt mốc 1.000 tỉ USD

Còn cách cột mốc 1.000 tỉ USD khoảng 2 tháng rưỡi

Từ cuối tháng 8 đến nay, nhu cầu đối với các sản phẩm tôm của VN đang tăng trở lại, tạo áp lực lớn lên năng lực chế biến của các doanh nghiệp. Công ty CP Tập đoàn thủy sản Minh Phú đang đồng thời mở rộng công suất và đẩy mạnh tự động hóa nhưng vẫn chưa đáp ứng kịp lượng đơn hàng ngày càng tăng. Nhà máy Minh Phú Khánh An mới đầu tư khoảng 1.500 tỉ đồng, công suất thiết kế đạt 35.000 tấn sản phẩm/năm, hiện đã chạy khoảng 2/3 công suất thiết kế và dự kiến sẽ đạt đến mức công suất hoạt động tối đa vào cuối tháng 9. "Ngay cả khi cả 3 nhà máy của tập đoàn cùng vận hành hết công suất, doanh nghiệp (DN) vẫn khó đáp ứng toàn bộ nhu cầu hiện tại từ khách hàng. Nếu đà tăng trưởng tiếp tục duy trì, Minh Phú có thể tính đến phương án đầu tư thêm nhà máy trong thời gian tới", ông Lê Văn Quang, Tổng giám đốc Tập đoàn thủy sản Minh Phú, cho biết.

Với nỗ lực của các DN, kim ngạch xuất khẩu tôm trong 8 tháng qua đạt 3,2 tỉ USD, tăng hơn 12% so với cùng kỳ năm trước, dẫn đầu trong số những ngành hàng thủy sản xuất khẩu. Theo Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản VN (VASEP), xuất khẩu thủy sản trong tháng 8 đạt 1,14 tỉ USD, tăng 6% so với cùng kỳ; lũy kế 8 tháng đạt 8 tỉ USD, tăng 11,8%. Thị trường Trung Quốc tiếp tục là động lực lớn nhất của thủy sản VN với trên 2 tỉ USD, tăng 33,4% và chiếm 25,35% tổng kim ngạch. "Từ tháng 9 đến cuối năm, nhu cầu lễ hội và chu kỳ bổ sung tồn kho có thể tiếp tục giữ kim ngạch xuất khẩu ở mức cao. Mục tiêu đề ra cho cả năm nay là 12 tỉ USD sẽ khả thi nếu nhu cầu Trung Quốc - Hồng Kông duy trì như hiện nay và đơn hàng mùa cao điểm không gián đoạn", theo VASEP.

ẢNH: ĐÀO NGỌC THẠCH

ẢNH: ĐÀO NGỌC THẠCH

Đó là một phần trong bức tranh chung của hoạt động thương mại VN trong 8 tháng qua. Về tổng thể, theo Cục Thống kê, trong tháng 8, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt gần 110 tỉ USD, tăng đến 31,7% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung 8 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt 770 tỉ USD, tăng đến 28,7% so với cùng kỳ năm 2025. Đây là con số kỷ lục trong 8 tháng từ trước đến nay và với đà tăng trưởng hiện tại, VN chỉ còn cách cột mốc 1.000 tỉ USD khoảng 2 tháng rưỡi. Ước tính cả năm có thể đạt tới 1.100 tỉ USD, vượt xa so với kỷ lục của năm 2025 là 930 tỉ USD.

Bên cạnh niềm vui, cũng còn một số yếu tố cần lưu ý. Đầu tiên là nhập siêu vẫn cao, lên gần 20 tỉ USD trong khi cùng kỳ năm trước xuất siêu chỉ 14 tỉ USD. Thứ hai là vai trò của khối DN FDI vẫn chiếm vị thế chủ đạo với tổng kim ngạch xuất khẩu (kể cả dầu thô) đạt trên 300 tỉ USD, tăng gần 27%, chiếm trên 80,1%. Trong khi đó, khu vực kinh tế trong nước đạt 74 tỉ USD, tăng 7,4%, chiếm chỉ còn 19,9% tổng kim ngạch xuất khẩu. Đặc biệt, nếu khu vực kinh tế trong nước nhập siêu 30,6 tỉ USD thì khối FDI xuất siêu trên 10 tỉ USD.

Đối mặt nhiều thách thức

Dù đơn hàng làm không xuể, ông Lê Văn Quang thừa nhận tôm VN đang chịu thêm mức thuế 12,5% tại Mỹ, tạo thêm áp lực đối với các DN xuất khẩu. Tuy nhiên ông Quang cũng lạc quan rằng mức chênh lệch thuế so với các đối thủ như Ấn Độ và Ecuador chưa đủ lớn để làm mất lợi thế của những sản phẩm tôm chế biến có giá trị gia tăng cao của VN. Chiến lược của Minh Phú không chỉ tập trung vào việc tăng sản lượng mà còn hướng tới nâng cao giá trị sản phẩm, qua đó hạn chế sự phụ thuộc vào cạnh tranh bằng giá.

Để giảm áp lực cho DN, VASEP đề nghị các bộ, ngành nghiên cứu chương trình giảm chi phí logistics đối với hàng nông, lâm, thủy sản; đồng thời phát triển đội tàu container và container lạnh của VN nhằm từng bước giảm phụ thuộc vào các hãng tàu nước ngoài, tăng tính chủ động trong vận chuyển hàng xuất khẩu và khả năng ứng phó với biến động thị trường.

ẢNH: ĐAN THANH

Ông Đỗ Ngọc Tài, Tổng giám đốc Công ty CP Chế biến thủy sản Tài Kim Anh, kiêm Chủ tịch VASEP, cho rằng để nâng cao giá trị và sức cạnh tranh, ngành thủy sản VN cần chuyển mạnh từ tư duy tăng trưởng dựa trên sản lượng sang tăng trưởng dựa trên chất lượng, giá trị gia tăng và tính bền vững; tập trung chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu, sản phẩm sơ chế sang các dòng sản phẩm chế biến sâu, sản phẩm tiện lợi. Bên cạnh đó, ứng dụng mạnh công nghệ vào toàn bộ chuỗi giá trị, đẩy mạnh phát triển theo hướng kinh tế tuần hoàn và bền vững; tận dụng hiệu quả phụ phẩm, giảm chất thải và tác động đến môi trường, đồng thời sử dụng tiết kiệm năng lượng và tài nguyên. Ngoài ra là chủ động phát triển các sản phẩm mới, đa dạng hóa đối tượng nuôi và thích ứng với nhu cầu từng thị trường.

Đối với trụ cột mới của nông sản VN là rau quả, bà Ngô Tường Vy, Tổng giám đốc Tập đoàn Chánh Thu, nhấn mạnh: Kim ngạch xuất khẩu rau quả sang Trung Quốc đang gia tăng nhưng giá trị gia tăng nằm ở việc hiểu và làm theo nhu cầu thị trường. Thay vì chỉ xuất khẩu nguyên liệu, DN cần hướng tới các sản phẩm tiện dụng, sơ chế và chế biến sâu hơn, qua đó tham gia vào những khâu có giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng.

"Muốn làm được điều đó, phải bắt đầu từ vùng nguyên liệu. DN cần tham gia tổ chức sản xuất, kiểm soát vật tư đầu vào, quy trình canh tác, truy xuất nguồn gốc và chất lượng ngay từ đầu. Đây không chỉ là yêu cầu để đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu mà còn là nền tảng để xây dựng sản phẩm ổn định và có thể phát triển thương hiệu lâu dài. Muốn mang thặng dư thương mại về cho VN, DN cần chuyển từ tư duy xuất khẩu nguyên liệu sang tạo sản phẩm phù hợp thị trường, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và kiểm soát toàn chuỗi giá trị", bà Vy chia sẻ.

Là DN xuất khẩu nhưng ông Trần Như Tùng, Chủ tịch HĐQT Dệt may Thành Công, cũng không khỏi ấn tượng trước sự tăng trưởng mạnh mẽ của kim ngạch thương mại. Dù vậy ông Tùng thừa nhận, với ngành dệt may, bức tranh không được lạc quan nhiều như vậy; tốc độ tăng trưởng chỉ có 1 - 2% so với cùng kỳ năm ngoái và mùa cuối năm cũng không thật sự khả quan. Nguyên nhân là do thị trường Mỹ, thị trường quan trọng với ngành dệt may VN, đang đối mặt với vấn đề lạm phát cao, lãi suất nguy cơ tiếp tục tăng, ảnh hưởng nhiều đến sức mua. Điều này cũng lan tỏa đến các thị trường quan trọng khác. Vì vậy, DN có đơn hàng nhưng giá thấp. Ở chiều ngược lại, chi phí đầu vào và vận hành từ điện, nước, lương công nhân và các chi phí tuân thủ khác tăng cao nên biên lợi nhuận giảm sâu.

"Chúng tôi phải tổng lực đổi mới trong việc vận hành để tiết giảm chi phí tới mức tối đa, tăng hiệu suất làm việc lên mức tối đa. Ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, đặc biệt là công nghệ tự động và AI vào chuỗi hoạt động", ông Tùng nói và kiến nghị, để hỗ trợ DN tiếp tục vượt qua giai đoạn khó khăn này, điều quan trọng là giảm chi phí hoạt động cho DN, đặc biệt là chính sách về vốn và lãi suất. Hiện nay rất khó tiếp cận vốn, và lãi suất đang ở mức 2 con số là thách thức rất lớn.

Tương tự, ngành gỗ dù đã đạt gần 12 tỉ USD kim ngạch xuất khẩu và tăng trưởng 6% nhưng các DN vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Ông Trần Quốc Mạnh, Chủ tịch HĐQT Công ty CP phát triển sản xuất - thương mại Saigon (Sadaco), cho biết: Với hoạt động sản xuất gỗ thì các đơn hàng cho mùa Noel và cuối năm cũng đã có, nhưng tình hình kinh tế nhìn chung vẫn khó khăn, xung đột ở Trung Đông khiến chi phí đầu vào và đầu ra đều tăng. Tất cả DN trong ngành đang phải gồng mình chống đỡ và cầm cự trước các áp lực hiện tại.

Để tồn tại và phát triển, cộng đồng DN gỗ có 2 kiến nghị. Thứ nhất là vốn, hiện tại các DN rất khó tiếp cận và chi phí lãi vay cũng quá cao nên sử dụng cũng không tạo ra hiệu quả. Chính vì vậy, trước mắt cần có chính sách với dòng vốn để hỗ trợ DN. Thứ hai là về đầu ra, Nhà nước cần tăng cường các hoạt động xúc tiến thương mại, marketing ở quy mô quốc gia; tăng cường các hội chợ, triển lãm quốc tế trong và ngoài nước cả trên thực tế và online; các hội thảo kết nối B2B. Bên cạnh đó là hỗ trợ kết nối với các tập đoàn phân phối lớn qua kênh thương mại điện tử như Amazon hay Alibaba… Các cơ quan ngoại giao của VN ở nước ngoài, tham tán thương mại nên đẩy mạnh hỗ trợ thông tin, kết nối với các khách hàng quốc tế.

Tăng sức mạnh cho doanh nghiệp nội

Dù kim ngạch thương mại đạt con số ấn tượng, nhập siêu cao vẫn là vấn đề đáng lo ngại. Cùng kỳ năm ngoái, VN xuất siêu trên 14 tỉ USD nhưng hiện tại nhập siêu hơn 20 tỉ USD. Cục Thống kê chỉ rõ, nguyên nhân nhập siêu tăng cao chủ yếu do chi phí nhập khẩu lớn ở một số nhóm hàng chủ lực, như điện tử, máy tính và linh kiện, xăng dầu, chất dẻo, các loại than, dầu thô… Đây là yếu tố khách quan. Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng chỉ ra rằng, nhóm hàng nhập siêu tăng mạnh là nhóm hàng tư liệu sản xuất với 372 tỉ USD, chiếm trên 94%. Đó là kho hàng dự trữ, của để dành của các DN trước những nỗi lo về biến động giá cả và đứt gãy chuỗi cung ứng. Còn nhóm hàng vật phẩm tiêu dùng đạt 23 tỉ USD, chiếm 5,9%. Dù vậy, xét trên bối cảnh chung của toàn nền kinh tế, chúng ta cũng phải giải quyết câu chuyện giảm nhập siêu và gia tăng nội lực cho các DN VN.

TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường, cho rằng hoạt động xuất khẩu đóng vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế với độ mở lớn của VN. Tuy nhiên, với một nền kinh tế có hơn 100 triệu dân như VN thì sức tiêu dùng nội địa có vai trò hết sức quan trọng để thúc đẩy các hoạt động sản xuất kinh doanh. Ước tính một nền kinh tế như VN có ít nhất 43 ngành nghề có liên quan và tác động qua lại trực tiếp với nhau. Khi những nhóm ngành nghề này phát triển mạnh thì không chỉ phục vụ tốt cho nhu cầu nội địa mà còn khuyến khích hoạt động xuất khẩu sôi động hơn. Chính vì vậy, việc kích thích tiêu dùng nội địa để thúc đẩy kinh tế, sản xuất phát triển là hết sức quan trọng.

Tuy nhiên ông Thuận đánh giá, các chính sách hiện tại, đặc biệt là về thuế, dòng vốn đầu tư, lãi suất… lại chưa đủ sức kích thích tiêu dùng trong nước. Liên quan đến vấn đề này, Nhà nước cần có chính sách thực dụng hơn với thuế và tiền tệ các nhóm đối tượng cá nhân, hộ kinh doanh, DN vừa và nhỏ. Đây là nhóm đối tượng để giải quyết tiêu dùng nội địa, sẽ giải quyết được kích cầu. Khi tiêu dùng tăng, DN sản xuất sẽ ngày càng lớn mạnh thì khả năng tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ gia tăng theo.

"Trong giai đoạn biến động mạnh về thị trường và chuỗi cung ứng như hiện tại, chính sách về dòng vốn đang làm ảnh hưởng đến nguồn nội lực của DN Việt. Họ có đơn hàng, nhưng lãi suất liên tục nhảy và đang ở mức 2 con số hiện tại thì hoạt động không còn hiệu quả. Bên cạnh đó, lãi suất cao nhưng rất khó tiếp cận thì làm sao DN nhập nguyên liệu về dự trữ, sản xuất? Đó chính là lý do vì sao thời gian qua DN gặp nhiều khó khăn, doanh số tăng nhưng lợi nhuận giảm. Trong khi đó, các DN FDI có dòng vốn ổn định nên có thể dự trữ hàng khi điều kiện giá cả thuận lợi. Chính vì vậy, muốn gia tăng nội lực cho các DN VN, về mặt vĩ mô cần có chính sách ổn định, đặc biệt là nguồn vốn, dòng vốn và lãi suất. Bên cạnh đó, về lâu dài cần xác định đầu tư phát triển chuỗi cung ứng nội địa cho từng ngành nghề. Hiện tại chúng ta có nhiều DN mạnh trong sản xuất nhưng vẫn phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu", TS Phạm Viết Thuận nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia và DN, không phải chỉ xuất khẩu nhiều hơn mà là làm sao để DN VN tạo ra và giữ lại nhiều giá trị hơn từ hoạt động xuất khẩu; từng bước chuyển từ gia công, lắp ráp sang làm chủ nhiều hơn các công đoạn có giá trị gia tăng cao, tăng tỷ lệ nội địa hóa… Những yếu tố này đều cần có nguồn lực về tài chính ổn định và lâu dài, bên cạnh đó là nguồn nhân lực chất lượng cao; tất cả đòi hỏi một chính sách đầu tư dài hạn của Nhà nước.