'Chân dung' học sinh trường chuyên không chỉ ở giải thưởng

Bộ GD-ĐT đang xin ý kiến về dự thảo Quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên. Dự thảo thông tư có thể tạo ra sự thay đổi mạnh mẽ, chuyển trọng tâm từ thành tích mũi nhọn (đặc trưng với số lượng giải thưởng ở các kỳ thi) sang năng lực nghiên cứu khoa học, sáng tạo; tạo ra môi trường trải nghiệm, giúp học sinh (HS) được rèn luyện, phát huy tiềm năng, có tư duy hệ thống và khả năng giải quyết các vấn đề liên ngành, thực tiễn của cuộc sống.

Học dựa trên dự án

Điểm mới có ý nghĩa lớn nhất chính là định vị mỗi trường THPT chuyên là một thành tố trong hệ sinh thái giáo dục, đào tạo, phát triển tài năng của quốc gia. Chẳng hạn, việc yêu cầu thiết lập quan hệ hợp tác với doanh nghiệp, với viện nghiên cứu, với ít nhất 1 trường ĐH…

Tuy nhiên, văn bản không nên dừng lại ở những bản "hợp tác" mang tính hình thức, cần có quy định mang tính hành động, tạo ra không gian để HS tiếp cận phòng lab chuẩn khoa học, được giảng viên ĐH trực tiếp dẫn dắt nghiên cứu, tích lũy tín chỉ gắn với môn học chuyên/định hướng phát triển của bản thân sớm, đồng thời qua đó tái đào tạo tư duy cho giáo viên phổ thông.

ẢNH: NGỌC LONG

Dự thảo quy định bắt buộc tham gia ít nhất một dự án nghiên cứu/liên ngành từ học kỳ 2 lớp 10 giúp HS phải bước vào thế giới thực tiễn của nghiên cứu, ứng dụng. Đây là văn bản đầu tiên chính thức hóa đưa phương pháp học dựa trên dự án thành yêu cầu đối với HS chuyên.

Đầu ra của trường chuyên không chỉ là các giải thưởng

Trước kia, nếu xem đầu ra của trường chuyên chỉ là các giải thưởng quốc gia hay huy chương Olympic quốc tế, chúng ta đang bỏ quên phần lớn HS còn lại và lãng phí nguồn ngân sách công.

Dự thảo mới đang ngầm định nghĩa lại "chân dung" đầu ra của HS chuyên với 3 trụ cột cốt lõi: Thứ nhất, chuyển từ chuyên sâu đơn môn sang tư duy hệ thống và liên ngành. Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI) và tự động hóa, một HS chỉ giỏi một chuyên môn thuần túy sẽ dễ bị thay thế. Đầu ra của trường chuyên phải là những người có năng lực tư duy hệ thống, liên ngành, chẳng hạn: biết dùng lập trình để giải quyết bài toán kinh tế - xã hội, biết kết hợp sinh học với công nghệ, hoặc có tư duy phản biện sắc bén để định hình các vấn đề của thời đại từ đó đặt ra bài toán của riêng mình.

Thứ hai là năng lực tự học, nghiên cứu và dấn thân vào nghiên cứu khoa học, ứng dụng thực tiễn.

Thứ ba là sức bền tâm lý và tư duy đổi mới sáng tạo. Không chỉ thông minh, HS chuyên phải có độ "lì" trước áp lực, có năng lực làm việc nhóm và kỹ năng truyền đạt ý tưởng - những phẩm chất mà các kỳ thi HS giỏi truyền thống rất khó đo lường được.

Để đầu vào không "lệch pha" với đầu ra

Đây chính là "nút thắt cổ chai" lớn nhất. Nếu đầu ra đòi hỏi những nhà tư duy liên ngành, nhà nghiên cứu sáng tạo, nhưng đầu vào vẫn tuyển sinh bằng những bài thi giải đề nặng tính đánh đố, học thuộc lòng kỹ thuật, chúng ta sẽ tạo ra một sự "lệch pha".

Muốn thích ứng với mô hình đào tạo mới của dự thảo, tiêu chí đầu vào của trường chuyên phải được tái định hình:

Cần dịch chuyển từ "điểm số đỉnh cao của một môn" sang "tiềm năng nhận thức toàn diện", đo lường chỉ số vượt khó, đam mê học tập, có tiềm năng sáng tạo,...

Các kỳ thi chuyên hiện nay đang chọn những HS giỏi giải toán khó hoặc viết văn thẩm mỹ cao vô tình lọc bỏ những HS có tư duy khác biệt, sáng tạo, nhưng chưa qua các lớp "luyện gà chọi" từ cấp tiểu học.

Yêu cầu mới dẫn đến phương thức tuyển sinh, đề thi đầu vào cần phải bổ sung các phần đánh giá tư duy logic hệ thống, khả năng đọc hiểu phản biện, và năng lực giải quyết các tình huống chưa từng có tiền lệ. Như vậy, với những quy định về hình thức bài thi, môn thi như trong văn bản là chưa đáp ứng được.

ảnh: Ngọc Long

3 phân luồng của HS trường chuyên

Về lộ trình học tập của HS, dự thảo đang đề ra việc phân hóa theo môn chuyên sẽ được tiến hành hết kỳ 1 năm lớp 10, điều này khiến chúng ta hình dung sự phân luồng người học như sau:

Luồng thứ nhất: HS có khả năng và mong muốn theo học thuật chuyên sâu. Các em sẽ tham gia các kỳ thi HS giỏi, nghiên cứu khoa học hàn lâm. Khi đó, các em thường được giảm tải các môn không liên quan, tăng cường thời gian làm việc với chuyên gia/phòng lab.

Luồng thứ hai: HS theo đuổi học tập nghiên cứu để ứng dụng, học tập theo dự án, theo đuổi các nghiên cứu đổi mới sáng tạo khởi nghiệp.

Luồng thứ ba: dành cho đại đa số các HS, nhằm mục tiêu phát triển toàn diện học ĐH hàng đầu nhưng các em vẫn cần được đầu tư thêm kỹ năng mềm, ngoại ngữ, tư duy phản biện.

Với lộ trình học tập cho HS như vậy, dẫn đến cần thay đổi chương trình, đội ngũ và đặc biệt là đánh giá người học. Làm sao để các trường chuyên đều có thể chủ động thích ứng, thiết kế và vận hành được chương trình giáo dục như yêu cầu không dễ.

Tuy nhiên, từ đây, đặt ra câu hỏi cấp thiết "Sự sẵn sàng triển khai của mỗi nhà trường như thế nào để tránh những trường hợp không đủ năng lực vẫn là trường chuyên, dẫn đến mất niềm tin và chất lượng hệ thống.