Đổi mới trường chuyên không chỉ thay đổi cách tuyển sinh

Trường chuyên cần phát hiện, bồi dưỡng những loại hình tài năng nào để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới?

Phát hiện nhân tài đa lĩnh vực

Hơn 60 năm hình thành và phát triển, hệ thống trường chuyên đã góp phần quan trọng phát hiện, bồi dưỡng nhiều thế hệ học sinh (HS) có năng lực nổi trội. Không chỉ những HS đạt giải cao trong các kỳ thi quốc gia, quốc tế, nhiều cựu HS chuyên, dù không tham gia hoặc không đạt giải tại các kỳ thi, cũng đã trưởng thành, trở thành những nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý và nhân lực chất lượng cao, đóng góp thiết thực cho đất nước. Mô hình trường chuyên theo các môn đã góp phần hình thành đội ngũ nhân tài trên nhiều lĩnh vực. Những thành tựu đó cần được ghi nhận và kế thừa.

Ảnh: Đình Hoàng

Tuy nhiên, bối cảnh phát triển hiện nay đã có nhiều thay đổi. Cạnh tranh quốc gia ngày càng gắn với khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chất lượng nguồn nhân lực. Những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ sinh học, vật liệu mới, bán dẫn, tự động hóa, năng lượng tái tạo, công nghệ môi trường đang mở ra những không gian phát triển mới.

Trong bối cảnh đó, tài năng không chỉ được nhận diện qua khả năng giải những bài toán khó, ghi nhớ kiến thức chuyên sâu hay đạt giải trong các kỳ thi HS giỏi. Đất nước còn cần những người có tư duy sáng tạo, năng lực thiết kế, nghiên cứu, chế tạo, khả năng kết nối kiến thức liên ngành và giải quyết những vấn đề thực tiễn.

Như vậy, phát triển nhân tài không thể chỉ giới hạn trong những môn học vốn đã có truyền thống đào tạo chuyên sâu. Cần nhìn nhận tài năng từ yêu cầu phát triển của đất nước và sự đa dạng của các lĩnh vực khoa học công nghệ, kinh tế, văn hóa, xã hội.

Thi theo khối chưa phải đổi mới đầy đủ mục tiêu

Chuyển từ tuyển sinh theo môn chuyên sang theo khối có những ưu điểm nhất định. HS được trang bị nền tảng rộng hơn, có thời gian trải nghiệm trước khi lựa chọn môn chuyên sâu. Nhà trường cũng có điều kiện tổ chức đào tạo linh hoạt, tăng cường tích hợp và liên môn.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc mở rộng nền tảng học tập với việc mở rộng các lĩnh vực phát hiện năng khiếu.

Dự thảo hiện xác định 3 khối chuyên: khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và ngoại ngữ. Cách phân chia này có thể phù hợp yêu cầu tổ chức chương trình và tuyển sinh, nhưng vẫn chủ yếu dựa trên cấu trúc các môn học truyền thống.

Đáng chú ý, công nghệ - kỹ thuật chưa được xác định thành một hướng tuyển sinh và phát hiện năng khiếu độc lập. Trong khi đó, năng lực công nghệ có những đặc thù không thể đồng nhất với năng lực của một môn khoa học tự nhiên hay tin học. Nếu phương thức tuyển sinh chỉ tập trung đánh giá kiến thức và năng lực đọc hiểu các môn học thì có thể bỏ sót những tài năng thuộc lĩnh vực này.

Vì vậy, chuyển từ thi theo môn sang thi theo khối là một hướng đổi mới về phương thức tuyển chọn, nhưng chưa đủ để khẳng định hệ thống trường chuyên đã chuyển sang mô hình phát triển nhân tài đa lĩnh vực.

Từ thực tiễn và yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, cùng với việc đổi mới tuyển sinh, cần nghiên cứu mở rộng các lĩnh vực phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu trong trường chuyên. Trong đó, công nghệ - kỹ thuật là một hướng cần được quan tâm đặc biệt.

Bên cạnh đó, cần quan tâm hơn đến những lĩnh vực tài năng khác như khoa học liên ngành, khoa học dữ liệu, AI, nghệ thuật sáng tạo và nghiên cứu các vấn đề xã hội. Không phải tất cả đều cần tổ chức thành lớp chuyên độc lập ở mọi trường. Điều quan trọng là không để cách phân chia môn học hiện nay trở thành giới hạn trong việc phát hiện tài năng của thế hệ trẻ.

ảnh: Bùi Quốc Hoàng

Phải bắt đầu từ tầm nhìn phát triển nhân tài

Muốn đổi mới thực chất, cần xem xét đồng bộ từ mục tiêu, chương trình, tuyển sinh, đội ngũ giáo viên đến phương thức đánh giá hiệu quả hoạt động của trường chuyên.

Trước hết, cần xác định rõ những lĩnh vực nhân tài mà đất nước cần phát triển trong 10 - 20 năm tới, trên cơ sở chiến lược phát triển khoa học công nghệ, kinh tế, văn hóa và xã hội. Đây phải là căn cứ quan trọng để thiết kế các hướng đào tạo chuyên sâu, thay vì chỉ xuất phát từ những môn học đã có sẵn trong nhà trường.

Tiếp đó, chương trình đào tạo cần kết hợp nền tảng giáo dục phổ thông toàn diện với cơ hội phát triển chuyên sâu. HS không chỉ học giỏi một môn mà còn phải biết vận dụng kiến thức liên môn, nghiên cứu độc lập, sáng tạo và hợp tác giải quyết vấn đề. Việc giảm chuyên môn hóa quá sớm cần đi cùng cơ chế phát hiện năng khiếu kịp thời, tránh làm mất cơ hội phát triển của những HS có tài năng đặc thù.

Đội ngũ giáo viên trường chuyên cũng cần được phát triển theo hướng không chỉ giỏi truyền thụ kiến thức, luyện thi và bồi dưỡng HS giỏi mà còn có năng lực hướng dẫn nghiên cứu, tổ chức dự án, kết nối với các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ.

Đặc biệt, cần đổi mới cách đánh giá hiệu quả hoạt động của trường chuyên. Thành tích HS giỏi quốc gia, quốc tế vẫn là chỉ báo quan trọng, nhưng không thể là thước đo duy nhất. Cần quan tâm đến năng lực nghiên cứu, sáng tạo, sản phẩm thực tiễn, khả năng học tập suốt đời và những đóng góp của HS sau khi trưởng thành.