Chiến tranh Iran: Từ ‘Cơn thịnh nộ Sử thi’ đến thỏa thuận hòa bình

Sau hơn ba tháng giao tranh, Washington và Tehran đã công bố một thỏa thuận hòa bình sơ bộ vào ngày 15.6.2026. Thỏa thuận này bao gồm một lệnh ngừng bắn, việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz, và một khuôn khổ cho các cuộc đàm phán tiếp theo về chương trình hạt nhân của Iran cũng như việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt.

Để hiểu về cuộc xung đột này, sẽ dễ dàng hơn khi nhìn nhận qua năm bước ngoặt chính.

Khủng hoảng hạt nhân và sự sụp đổ của ngoại giao

Nguồn gốc của cuộc chiến đã có từ rất lâu trước khi những cuộc không kích đầu tiên diễn ra.

Trong nhiều năm, căng thẳng đã gia tăng liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran. Mỹ, Israel và một số chính phủ châu Âu lập luận rằng các hoạt động hạt nhân của Iran cuối cùng có thể cho phép nước này phát triển vũ khí hạt nhân. Iran liên tục bác bỏ những cáo buộc đó, khẳng định rằng chương trình của họ nhằm mục đích dân sự.

Sự sụp đổ của thỏa thuận hạt nhân năm 2015 sau khi Mỹ rút lui vào năm 2018, đã dẫn đến một chu kỳ trừng phạt, các biện pháp trả đũa và sự nghi kị ngày càng tăng.

Trong những năm tiếp theo, Iran đã mở rộng việc làm giàu uranium trong khi Israel tăng cường các nỗ lực nhằm kiềm chế năng lực hạt nhân và tên lửa của Tehran. Đến đầu năm 2026, các nỗ lực ngoại giao phần lớn đã bế tắc, và cả hai bên dường như ngày càng tin rằng thời gian đang cạn dần.

“Cơn thịnh nộ Sử thi” và cái chết của Lãnh tụ tối cao Khamenei

Đòn ra tay quyết định đã diễn ra vào ngày 28.2.2026.

ẢNH: REUTERS

Mỹ và Israel đã phát động chiến dịch mà Washington gọi là “Cơn thịnh nộ Sử thi”, một chiến dịch không kích phối hợp quy mô lớn nhằm vào các mục tiêu quân sự, tên lửa, phòng không và ban lãnh đạo của Iran. Các báo cáo chỉ ra rằng hàng trăm mục tiêu đã bị đánh trúng trong giai đoạn mở màn của chiến dịch.

Diễn biến chấn động nhất là cái chết của Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei. Đây là nhân vật đã lãnh đạo Cộng hòa Hồi giáo từ năm 1989 và là đầu não chính trị và tôn giáo cao nhất của đất nước.

Việc ông bị hạ sát đánh dấu một trong những cuộc tấn công mục tiêu để lại hệ quả lớn nhất nhằm vào một nhà lãnh đạo quốc gia đương nhiệm trong lịch sử hiện đại.

Các cuộc tấn công mở màn được báo cáo cũng đã khiến một số quan chức quân sự và an ninh cấp cao của Iran thiệt mạng, làm gián đoạn nghiêm trọng cấu trúc chỉ huy của đất nước này trong những ngày đầu của cuộc chiến.

Vượt ngoài tác động của một hoạt động quân sự, cuộc tấn công đã gây ra một cú sốc chính trị sâu sắc bên trong Iran. Cuộc xung đột không còn chỉ xoay quanh các cơ sở hạt nhân hay năng lực quân sự; nó đã trở thành một cuộc đấu tranh làm thay đổi căn bản ban lãnh đạo và hướng đi tương lai của Iran.

Iran đánh trả và khủng hoảng eo biển Hormuz

Iran đã đáp trả một cách nhanh chóng và mạnh mẽ. Trong những ngày sau cuộc tấn công mở màn, các lực lượng Iran đã phóng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào các mục tiêu của Israel, các cơ sở quân sự của Mỹ và các cơ sở chiến lược trên khắp khu vực.

Cuộc xung đột nhanh chóng mở rộng ra ngoài biên giới Iran và đe dọa kéo theo các bên tham chiến trên khắp Trung Đông.

ẢNH: REUTERS

Hệ quả kinh tế nghiêm trọng nhất đã xảy ra tại eo biển Hormuz, tuyến đường thủy hẹp nơi một phần đáng kể lượng dầu xuất khẩu của thế giới đi qua. Sự gián đoạn đối với ngành vận tải biển và những lo ngại về an ninh của eo biển đã khiến giá năng lượng tăng vọt và làm rúng động các thị trường toàn cầu.

Cùng lúc đó, bạo lực lan rộng sang các nước láng giềng. Giao tranh liên quan đến Hezbollah ở Lebanon gia tăng, và lo ngại ngày tăng thêm về khả năng cuộc xung đột có thể tiến triển thành một cuộc chiến khu vực rộng lớn hơn bao gồm nhiều mặt trận.

Đối với nhiều nhà quan sát, cuộc khủng hoảng eo biển Hormuz đã chứng minh rằng cuộc xung đột không chỉ là một cuộc đối đầu quân sự mà còn là mối đe dọa đối với nền kinh tế toàn cầu.

Thế bế tắc

Bất chấp quy mô của cuộc giao tranh, không bên nào đạt được chiến thắng quyết định.

Mỹ và Israel duy trì lực lượng không quân áp đảo và tiếp tục các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng quân sự của Iran. Trong khi đó, Iran cho thấy nước này vẫn giữ được khả năng phát động các cuộc tấn công trả đũa và đe dọa các tuyến đường năng lượng khu vực, bất chấp việc phải chịu tổn thất lớn về ban lãnh đạo.

Nhiều tuần trôi qua, cuộc chiến ngày càng giống như một thế bế tắc chiến lược. Các hoạt động quân sự tiếp diễn, nhưng không bên nào tỏ ra có khả năng áp đặt hoàn toàn các mục tiêu của mình lên bên kia. Thương vong gia tăng, thị trường năng lượng vẫn biến động và áp lực quốc tế đòi hỏi có giải pháp ngoại giao ngày càng lớn.

Pakistan đã nổi lên như một bên trung gian hòa giải chủ chốt giữa Washington và Tehran. Nhiều đề xuất ngừng bắn khác nhau đã được thảo luận trong suốt mùa xuân, nhưng các sự cố lặp đi lặp lại và sự ngờ vực tiếp diễn đã ngăn cản các bên sớm đạt được bước đột phá.

Đến đầu tháng 6, nhiều nhà phân tích kết luận rằng cái giá của việc tiếp tục cuộc chiến đang tăng nhanh hơn bất kỳ lợi ích tiềm năng nào cho cả hai bên.

Thỏa thuận do Pakistan làm trung gian

Bước ngoặt cuối cùng không diễn ra trên chiến trường mà tại bàn đàm phán. Sau nhiều tuần ngoại giao căng thẳng, Mỹ và Iran đã công bố một thỏa thuận sơ bộ vào ngày 15.6. Được Pakistan làm trung gian, khuôn khổ này kêu gọi chấm dứt ngay lập tức các hoạt động quân sự, mở cửa trở lại eo biển Hormuz, và một giai đoạn đàm phán kéo dài 60 ngày nhằm giải quyết các tranh chấp rộng lớn hơn.

Thỏa thuận này đã được các chính phủ trên khắp châu Âu, châu Á và Trung Đông hoan nghênh, trong khi giá dầu giảm mạnh do kỳ vọng rằng nguồn cung năng lượng sẽ ổn định. Liên Hiệp Quốc cũng mô tả thỏa thuận này là một bước đi quan trọng hướng tới việc giảm bớt căng thẳng khu vực.

Dù vậy, thỏa thuận này vẫn để lại nhiều câu hỏi khó khăn nhất chưa được giải quyết. Các nhà đàm phán vẫn phải giải quyết chương trình hạt nhân của Iran, việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt, phát triển tên lửa và vai trò tương lai của các nhóm liên minh với Iran trên khắp khu vực. Israel cũng bày tỏ lo ngại về các yếu tố của thỏa thuận đang thành hình, đặc biệt là những yếu tố liên quan đến Lebanon.