Đưa lịch sử lên màn ảnh: Vì sao luôn có tranh luận?

Từ những nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử đến những câu chuyện lấy cảm hứng từ quá khứ, phim lịch sử luôn có khả năng tạo nên sự quan tâm đặc biệt với công chúng. Tuy nhiên, đi cùng sức hút ấy là những cuộc tranh luận về tính chính xác, góc nhìn sáng tạo và cách tác phẩm diễn giải lịch sử trên màn ảnh.

Vì sao có những bộ phim được đón nhận rộng rãi, trong khi một số tác phẩm lại trở thành tâm điểm bàn luận? Phải chăng điều khiến khán giả quan tâm không chỉ nằm ở từng chi tiết được tái hiện, mà còn ở sự khác biệt giữa ký ức lịch sử, kỳ vọng của công chúng và ngôn ngữ sáng tạo của điện ảnh?

Trong kỳ đầu của diễn đàn Điện ảnh và lịch sử: Từ đối thoại đến đồng hành, các nhà quản lý, nhà phê bình, nhà nghiên cứu và đạo diễn cùng nhìn nhận nguyên nhân khiến phim lịch sử luôn là một đề tài đặc biệt trong đời sống văn hóa.

Ảnh: NVCC

Vì sao phim lịch sử luôn dễ tạo nên những tranh luận trong công chúng?

Nhà phê bình điện ảnh Lê Hồng Lâm: 

Trước hết cần phân biệt giữa historical film (phim lịch sử), period film (phim dã sử hoặc lấy bối cảnh một giai đoạn lịch sử) và biopic (phim tiểu sử), bởi mỗi thể loại có mức độ tự do sáng tạo khác nhau.

Những phim tái hiện các sự kiện lịch sử lớn thường nhận được sự đồng thuận cao vì khán giả kỳ vọng chủ yếu vào việc tái hiện tinh thần của lịch sử.

Trong khi đó, những tranh luận thường xuất hiện ở các tác phẩm nằm giữa period film và biopic, nơi yếu tố hư cấu được sử dụng nhiều hơn để tạo nên câu chuyện điện ảnh.

Khi đưa lịch sử lên màn ảnh, nhà làm phim đang đối thoại với điều gì? Nếu sự tranh luận xuất phát từ khoảng cách giữa lịch sử và hư cấu, thì ở góc nhìn của người làm phim, thách thức lớn hơn còn nằm ở việc tiếp cận những ký ức đã hình thành trong cộng đồng…

Đạo diễn Quốc Hưng:

Lịch sử, đặc biệt là những nhân vật lịch sử, là mạch nước ngầm có phần thiêng liêng, là tình tự cộng đồng, dân tộc được trao truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác để rồi trở thành ký ức tập thể. Chính ký ức tập thể ấy tạo nên một “hình mẫu” trong tâm trí công chúng.

Vì vậy, khi một nhân vật lịch sử xuất hiện trên màn ảnh, nhà làm phim không chỉ đang kể lại một câu chuyện, mà còn đang tiếp cận một hình ảnh đã tồn tại trong nhận thức xã hội.

Ảnh: NVCC

Lịch sử là chất liệu, không chỉ là ký ức

Nếu lịch sử luôn đặt ra nhiều thách thức, theo anh, điều gì khiến điện ảnh vẫn muốn tìm đến?

Đạo diễn, nhà sản xuất Nguyễn Phan Quang Bình:

Lịch sử thu hút điện ảnh vì bản thân trong sử lại chứa đựng nhiều kịch tính, tâm lý nhân vật phức tạp và sợi dây kết nối đồng cảm mạnh mẽ với khán giả.

Lịch sử cung cấp cho người làm phim những chất liệu mà trí tưởng tượng đôi khi khó có thể tạo ra.

Vì thế trách nhiệm của người làm phim không chỉ là tái hiện nhân vật lịch sử như những biểu tượng, mà cần giúp khán giả nhìn thấy họ như những con người có cảm xúc, lựa chọn và những trăn trở riêng.

Vì sao những nhân vật lịch sử càng gần với hiện tại càng dễ tạo ra nhiều tranh luận, thưa ông?

Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn:

Những nhân vật lịch sử đã tồn tại cách chúng ta hàng trăm năm, thậm chí hàng nghìn năm, khi hư cấu thường ít gây tranh cãi hơn vì khoảng cách thời gian đã tạo ra nhiều khoảng trống trong tư liệu.

Tuy nhiên, với lịch sử cận đại, hiện đại, câu chuyện lại khác.

Những vấn đề lịch sử cận đại, hiện đại, tức là con cháu trực hệ hoặc những người có quan hệ gần với các nhân vật lịch sử vẫn còn sống, thì yếu tố dàn dựng, hư cấu dễ đụng chạm vào những góc khuất, niềm đau của riêng từng gia tộc.

Đây là lý do người làm phim cần đặc biệt thận trọng khi tiếp cận những nhân vật vẫn còn dấu ấn trong ký ức cộng đồng.

Ảnh: ĐPCC

Như vậy, có phải tranh luận quanh phim lịch sử là điều cần tránh?

Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường:

Điện ảnh là một ngành công nghiệp sáng tạo. Việc khai thác các nhân vật, sự kiện hoặc bối cảnh lịch sử làm chất liệu sáng tác là hoạt động bình thường của điện ảnh Việt Nam và thế giới.

Tuy nhiên, quyền tự do sáng tạo nghệ thuật luôn cần được đặt trong mối quan hệ với trách nhiệm tôn trọng lịch sử, văn hóa và các giá trị được pháp luật bảo vệ.

Một nền điện ảnh phát triển cần khuyến khích các nhà làm phim mạnh dạn khai thác những đề tài khó, trong đó có lịch sử, đồng thời bảo đảm tác phẩm được nhìn nhận trong tổng thể và theo các quy định hiện hành.

***

Phim lịch sử luôn tạo nên những cuộc trao đổi bởi đây không chỉ là câu chuyện về quá khứ, mà còn là cách mỗi thế hệ hôm nay nhìn lại quá khứ ấy.

Những cuộc đối thoại giữa nhà quản lý, nhà nghiên cứu và người làm phim không nhằm đưa ra một phán quyết duy nhất cho mọi tác phẩm, mà hướng đến một câu hỏi rộng hơn: Làm thế nào để lịch sử được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh một cách sáng tạo, trách nhiệm và có sức kết nối với công chúng? (còn tiếp)