Để phim lịch sử Việt thành IP: Vì sao chưa tạo được thương hiệu?

KHO BÁU LỚN NHƯNG CHỈ KHAI THÁC THEO TỪNG "MỎ NHỎ"

Trong công nghiệp văn hóa, IP là một tài sản trí tuệ có khả năng được nhận diện, khai thác thương mại và mở rộng thành thương hiệu. Một IP mạnh có thể bắt đầu bằng phim điện ảnh nhưng không kết thúc khi bộ phim rời rạp. Nó có thể tiếp tục sống trong phim truyền hình, hoạt hình, truyện tranh, tiểu thuyết, trò chơi điện tử, sân khấu, âm nhạc, sản phẩm lưu niệm, du lịch trải nghiệm và giáo dục...

Nhìn từ góc độ này, lịch sử VN là một kho IP khổng lồ và quý giá nhưng chưa được khai mở đúng mức. Hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước để lại một hệ thống nhân vật, sự kiện, triều đại, truyền thuyết, di sản, địa danh và biểu tượng đặc sắc. Mỗi giai đoạn đều có thể hình thành nhiều tuyến truyện, nhiều thế giới nhân vật và nhiều phong cách thể loại khác nhau.

Thế nhưng lâu nay, phần lớn các nhà làm phim tiếp cận kho tàng ấy theo cách chọn một sự kiện, hoàn thành một tác phẩm rồi khép lại dự án. Mỗi bộ phim gần như bắt đầu lại từ con số 0: nghiên cứu lại tư liệu, thiết kế lại mỹ thuật, dựng lại bối cảnh và hình thành một hệ thống nhân vật mới. Kinh nghiệm, dữ liệu và tài sản sáng tạo của dự án trước không được tổ chức để trở thành nền móng cho dự án sau và tiếp tục phát triển.

Theo nhà biên kịch Trịnh Thanh Nhã, đề tài lịch sử luôn được các nhà làm phim đau đáu muốn thực hiện, đồng thời cũng là nhu cầu tự thân của khán giả Việt. Gần đây nhiều phim lịch sử đã được khởi động và có nhiều dự án thành công - đó chắc chắn không phải là một trào lưu "sớm nở tối tàn". Còn đạo diễn - nhà sản xuất Lương Đình Dũng khẳng định: "Lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước của chúng ta có một kho tàng rộng mở để làm nên "hệ sinh thái" IP từ phim lịch sử. Vì thế chúng ta không chỉ kỳ vọng vài bộ phim thắng phòng vé mà cần sự hình thành của niềm tin trong giới làm nghề: lịch sử hoàn toàn có thể trở thành điện ảnh đại chúng nếu được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại. Và phim lịch sử cần được nhìn như một ngành công nghiệp dài hạn, nơi kiến thức, bối cảnh, phục trang, kỹ xảo, đội ngũ nghiên cứu… được tích lũy qua từng dự án. Khi những tài sản ấy được tái sử dụng và phát triển, mỗi bộ phim sau sẽ không còn phải bắt đầu lại từ con số 0 và sẽ phát triển thành IP đủ mạnh".

ĐIỂM NGHẼN TỪ TƯ DUY PHÁT TRIỂN DỰ ÁN

Một IP không thể được hình thành nếu nhà sản xuất chỉ tính đến ngày bộ phim ra rạp. Nó phải được đặt ra từ lúc lựa chọn đề tài, xây dựng kịch bản và xác lập quyền sở hữu. Tuy nhiên, nhiều dự án phim lịch sử Việt vẫn hình thành theo tư duy đơn tuyến: chọn một sự kiện, tìm kinh phí, sản xuất phim và công chiếu. Việc nghiên cứu khả năng phát triển nhiều phần, tạo tuyến nhân vật vệ tinh hoặc mở rộng sang những định dạng khác thường chưa được tính toán ngay từ đầu.

"Một IP mạnh không thể đơn độc. Chúng ta thiếu một hệ sinh thái văn hóa cộng hưởng nơi điện ảnh, văn học, hội họa, công nghệ và các sản phẩm thương mại phái sinh cùng bắt tay để nuôi dưỡng IP đó. Chúng ta có thể có một bộ phim lịch sử hay huyền sử hay, nhưng chưa có chiến lược biến phim thành những sản phẩm phái sinh để nuôi sống và định vị IP đó lâu dài trong lòng công chúng. Một IP thành công phải giải được bài toán tam giác: Gần gũi với tâm lý của khán giả đương đại, mới lạ trong cách tiếp cận và góc nhìn, nhưng cốt lõi câu chuyện phải mang những giá trị nhân văn vượt thời gian để phim vẫn còn nguyên giá trị dù nhiều năm sau nhìn lại", đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình phân tích.

Ông nhấn mạnh thêm rằng hiện tại, việc đầu tư phim lịch sử ở nước ta còn khiêm tốn, nguồn lực tài chính chỉ ở mức trung bình và các nhà sản xuất cũng chỉ mới đang bắt đầu tích lũy kinh nghiệm để có thể vận hành các chuỗi phim dài hơi. Ngoài ra thị trường VN có những đặc thù rất lớn, khán giả khát khao lan tỏa lòng tự hào dân tộc nhưng cực kỳ nhạy cảm với các yếu tố sai lệch lịch sử. Vì thế, nhà làm phim phải dày công nghiên cứu và có đủ nền móng vững chắc về thông tin và lịch sử thời kỳ mình làm. Mặt khác, xã hội cũng cần cởi mở hơn với những góc nhìn nghệ thuật mới lạ, những góc khuất dã sử đầy tính nhân văn, khi đó kho tàng lịch sử VN mới thực sự "thức giấc".

Một điểm nghẽn khác là phim lịch sử thường cần ngân sách cao cho bối cảnh, phục trang, đạo cụ, kỹ xảo, dàn diễn viên đông và thời gian sản xuất dài. Nếu chưa nhìn thấy khả năng thu hồi vốn, nhà đầu tư có xu hướng chọn những thể loại an toàn hơn, dễ thực hiện và dễ thương mại hóa hơn.

Hệ quả là các dự án lịch sử thường được quyết định theo từng cơ hội riêng biệt. Chưa có nhiều nhà sản xuất dám sở hữu một "bản đồ phát triển" kéo dài 5 - 10 năm cho một cụm nhân vật hay một thời kỳ lịch sử. Mặt khác, như nhận định của nhà biên kịch Phạm Đình Hải thì "ngành giải trí của nước ta chỉ phục vụ cho thị trường trong nước là chính" nhưng thị trường không đủ lưu lượng để hứa hẹn hoàn vốn cho các dự án quá đồ sộ nên các đơn vị sản xuất ưu tiên các dự án ngắn hạn hơn. Đó là hạn chế về mặt điều kiện, mà nghịch lý là khi chúng ta xuất khẩu được văn hóa ra thế giới thì mới có thị trường đủ lớn để đầu tư cho IP. (còn tiếp)