Dùng AI để tận dụng công nghệ, không phải 'vay mượn' chất xám

Từ phố núi Sơn La đến trường Ivy League của Mỹ

Cách đây 1 năm, trên nhóm "Cộng đồng yêu mến VinUni" xuất hiện dòng trạng thái của thầy Nguyễn Văn Định, giảng viên Trường ĐH VinUni, "khoe" việc 3 học trò của mình có bài báo khoa học được đăng trên một tạp chí thuộc diện tốt nhất của ngành viễn thông thế giới.

ẢNH: NVCC

Bài báo có tiêu đề "Energy-Aware Resource Allocation for Energy Harvesting Powered Wireless Sensor Nodes", giải quyết vấn đề sạc pin cho các cảm biến từ việc chuyển hóa sóng vô tuyến thành điện năng, giúp tăng tuổi thọ hoạt động của cảm biến. Điều này đặc biệt hữu dụng trong nông nghiệp thông minh, khi việc thay thế pin (battery) cho hàng ngàn cảm biến là một thách thức lớn và tốn kém.

Nhóm sinh viên đã bắt đầu ý tưởng từ dự án được tài trợ bởi VinUni liên quan đến nông nghiệp bền vững. Chủ nhiệm đề tài là Ngô Minh Ngọc, 2 thành viên là Nguyễn Thành Trung và Nguyễn Hồng Phúc, đều học ngành kỹ thuật điện, đã mất hơn 1 năm để hoàn thành bài báo này. "Tôi tham gia với tư cách là người hướng dẫn, các em tự viết bài, lập trình và thực hiện lấy kết quả", thầy Định chia sẻ.

Những dòng trạng thái đó là khởi đầu cho một loạt tin "cực kỳ vui" đến với nữ sinh Ngô Minh Ngọc trong năm 2025. Cô được Ban Bí thư T.Ư Đoàn vinh danh trong danh sách 20 nữ sinh Khoa học công nghệ 2025. Đặc biệt, cô được nhận học bổng Khoa học công nghệ đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ ở nước ngoài năm 2025 của Vingroup.

Với suất học bổng này, từ tháng 9.2025, Ngô Minh Ngọc bắt đầu chương trình thạc sĩ tại ĐH Pennsylvania (UPenn) - ngôi trường thuộc nhóm Ivy League danh giá của Mỹ. Đáng chú ý, hành trình du học Mỹ của cô gái sinh năm 2001 sinh ra và lớn lên ở phố núi Sơn La này được bắt đầu bằng một cú "quay xe" táo bạo.

Từng 2 lần đạt giải học sinh giỏi quốc gia môn vật lý khi còn là học sinh Trường THPT chuyên Sơn La, bố mẹ lại đều là giáo viên dạy lý, Ngọc đã đăng ký xét tuyển thẳng ngành sư phạm lý với dự định nối nghiệp bố mẹ. Nhưng học sư phạm mà giấc mơ được bay bổng khám phá khoa học vẫn án ngự tâm trí Ngọc. Vì thế, học hết năm 2 ở trường sư phạm, Ngọc quyết định bắt đầu lại từ năm 1 ngành kỹ thuật điện ở Trường ĐH VinUni sau khi được nhà trường cấp học bổng mức 100%.

Vào VinUni, nhờ duy trì được thành tích học tập xuất sắc, Ngọc được các thầy ở Viện Kỹ thuật và Khoa học máy tính cho phép tham gia vào các dự án nghiên cứu khoa học. Đúng như mong ước, cánh cửa khoa học đã mở ra trước mắt Ngọc một chân trời mới, giúp cô bước chân vào hành trình đến UPenn.

AI - công cụ hữu hiệu

Ngọc thuộc thế hệ sinh viên đầu tiên được trực tiếp chứng kiến sự bùng nổ của AI mà sản phẩm tiêu biểu đầu tiên là ChatGPT, nên việc "tận dụng" AI như một công cụ hỗ trợ quá trình học tập, nghiên cứu được xem là đương nhiên.

Ngọc bước vào năm 2 ở VinUni thì ứng dụng ChatGPT nổi danh toàn cầu. "Khi đó, các thầy ở VinUni bắt đầu dạy chúng tôi cách dùng ChatGPT và các sản phẩm AI khác trong quá trình học tập", Ngọc chia sẻ. Thời kỳ đầu, việc mà AI giúp Ngọc hiệu quả nhất là chỉnh sửa email. 

"Với những bức thư cần văn phong lịch sự, nếu viết bằng tiếng Việt thì có lẽ tôi tự làm cũng ổn. Nhưng viết bằng tiếng Anh thì quả là một vấn đề. Vậy tôi viết ra bản nháp rồi nhờ ChatGPT sửa lại, bản sửa hay hơn hẳn bản mình tự viết", Ngọc kể.

ẢNH: NVCC

Về sau, trong quá trình làm nghiên cứu, điểm mạnh nhất của AI mà Ngọc và các bạn khai thác được là khả năng tổng hợp tài liệu và tóm tắt thông tin. 

"Trong quá trình làm đề tài, chúng tôi phải tìm đọc rất nhiều tài liệu khoa học liên quan. Khi chưa dùng AI, chúng tôi phải tìm kiếm theo cách "thủ công" trên Google, dành hàng tuần để đọc lướt qua hàng chục bài báo và lập bảng so sánh. Nhờ có AI, việc này chúng tôi chỉ cần một ngày nếu tập trung cao độ. Sau khi đọc báo cáo của AI (phân loại theo chủ đề, tóm tắt nội dung chính), chúng tôi sẽ quyết định dành thời gian đọc sâu những bài báo nào", Ngọc chia sẻ.

Trong quá trình học chuyên ngành thiết kế chip, một lĩnh vực đòi hỏi sự chính xác đến từng nanomet, AI đã thay đổi cách Ngọc làm việc với những con số và mã lệnh. Khi code phần mềm thiết kế, các lỗi máy tính thường hiển thị rất mơ hồ. Ngọc sử dụng AI để giải mã các lỗi này, tìm hiểu nguyên nhân và hướng sửa chữa một cách thuận tiện. 

Hoặc thay vì phải vẽ tay từng lớp của con chip như cách truyền thống, Ngọc sử dụng code để phần mềm tự động vẽ chip. Vì AI rất mạnh trong việc xử lý mã lệnh, nó trở thành công cụ đắc lực hỗ trợ Ngọc tạo ra các bản thiết kế phức tạp một cách nhanh chóng.

Sòng phẳng với công nghệ

Tiện lợi là vậy, nhưng dù ở VinUni hay ở UPenn, Ngọc đều được giáo dục để nhận thức rất rõ lằn ranh giữa việc "tận dụng" công nghệ và "vay mượn" chất xám. Vì thế, thành quả đến được với Ngọc khi học tập hoặc tham gia nghiên cứu khoa học là quả ngọt sau những ngày tháng Ngọc "trầy da tróc vảy" tạo dựng một nền tảng tư duy gốc rễ vững chắc - thứ giúp cô không bị phụ thuộc vào cơn bão AI đang ập đến.

ẢNH: NVCC

Ngọc kể: "Hồi tham gia dự án về cách sạc pin cho hàng ngàn cảm biến vô tuyến trong nông nghiệp thông minh, tôi và các bạn phải tự bơi trong mớ lý thuyết truyền thông và toán học cao cấp mà chúng tôi chưa từng được học. Không có công cụ nào viết mã hay chạy mô phỏng thay, ba sinh viên chia nhau mượn 2 - 3 chiếc máy tính cá nhân, chạy phần mềm MATLAB với những vòng lặp kéo dài gần hai tiếng đồng hồ. Phần mềm không ổn định, liên tục báo lỗi và chúng tôi phải làm lại từ đầu. Chúng tôi thường phải thức đến 2 - 3 giờ, thậm chí xuyên đêm để canh".

Ngọc quan niệm AI chỉ làm tốt việc tổng hợp thông tin có sẵn, chứ không thể sáng tạo ra cái mới. "Quá trình học là quá trình giúp mình nắm vững kiến thức. Nhờ nắm vững kiến thức thì bạn mới có thể dùng AI như một công cụ hỗ trợ, còn ngay cả kiến thức của bạn cũng là của AI thì tư duy của bạn sẽ bị què quặt", Ngọc chia sẻ. 

Lời đúc kết ấy đến từ chính kinh nghiệm của cô: nếu thiếu tư duy nền tảng, một kỹ sư sẽ không bao giờ biết cách nhận diện những "ảo giác" sai lệch mà AI thỉnh thoảng đưa ra, càng không thể tạo ra những thiết kế mang tính đột phá.

Ngọc cũng cho biết, ở UPenn, dù các giáo sư rất cởi mở với việc sinh viên dùng AI trong quá trình học tập nhưng cũng đồng thời yêu cầu bắt buộc về sự minh bạch. Ở các môn học, giáo sư thường có quy định rõ ràng ngay từ đầu kỳ: có được dùng AI hay không, và nếu có thì ở mức độ nào. Sinh viên khi làm bài tập phải ghi rõ phần nào mình dùng AI (nếu có).

ẢNH: NVCC

Ngọc kể: "Tại một lớp học lập trình, khi giáo sư dùng phần mềm rà soát và phát hiện một sinh viên sử dụng AI can thiệp vào 50% khối lượng mã lệnh của bài tập, ngay lập tức bạn đó bị trừ điểm rất nặng. Sinh viên được dùng AI, nhưng phải minh bạch".