Dự thảo Nghị định về hợp tác, đầu tư với nước ngoài trong lĩnh vực giáo dục đang thu hút sự quan tâm của phụ huynh và những người làm giáo dục. Theo khoản 4 điều 16 của bản dự thảo, các trường tư thục được giảng dạy chương trình giáo dục nước ngoài cho học sinh nước ngoài từ mầm non đến THPT, nhưng đối với học sinh Việt Nam thì chỉ được thực hiện ở cấp THPT.
Quy định này đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: Tại sao hai học sinh cùng độ tuổi, cùng sinh sống tại Việt Nam, lại có những cơ hội lựa chọn chương trình giáo dục khác nhau chỉ vì quốc tịch?

Học sinh Việt Nam theo học chương trình quốc tế
ảnh: Thúy Hằng
Là một người làm giáo dục quốc tế, tôi cho rằng cần phân biệt giữa việc bảo đảm các mục tiêu giáo dục quốc gia với việc giới hạn chương trình mà học sinh được phép theo học. Nhà nước có trách nhiệm quy định những kiến thức, năng lực và giá trị cốt lõi mà mọi học sinh Việt Nam cần đạt được. Tuy nhiên, không nhất thiết mọi học sinh phải đi theo cùng một chương trình để đáp ứng những yêu cầu đó.
Từ góc độ pháp lý và khoa học giáo dục, tôi cho rằng có 5 vấn đề cần được cân nhắc trước khi quy định này được ban hành.
Giáo dục bắt buộc không đồng nghĩa với chương trình giáo dục duy nhất
Luật Giáo dục quy định giáo dục tiểu học và THCS là giáo dục bắt buộc, nhằm bảo đảm mọi công dân đạt được trình độ học vấn nền tảng. Nghị định 353/2026/NĐ-CP hiện quy định chương trình thực hiện giáo dục bắt buộc là chương trình do Bộ trưởng Bộ GD-ĐT tạo ban hành.
Tuy nhiên, về nguyên tắc giáo dục, cần phân biệt nghĩa vụ hoàn thành giáo dục bắt buộc với yêu cầu phải theo học một chương trình cụ thể. Mục tiêu của giáo dục bắt buộc là bảo đảm người học đạt được những chuẩn kiến thức và năng lực thiết yếu, chứ không chỉ là hoàn thành một bộ chương trình mang tên gọi nhất định.
Trong bối cảnh hội nhập, cần nghiên cứu cơ chế công nhận tương đương đối với các chương trình giáo dục nước ngoài đáp ứng chuẩn đầu ra phù hợp, đồng thời bảo đảm các nội dung giáo dục Việt Nam bắt buộc.
Chẳng hạn, một học sinh hoàn thành chương trình tiểu học quốc tế được công nhận, đạt các chuẩn năng lực tương đương và đáp ứng yêu cầu về tiếng Việt, lịch sử, văn hóa Việt Nam, cần có cơ chế để kết quả học tập đó được xem xét công nhận khi chuyển tiếp lên THCS.
Công nhận tương đương không có nghĩa mọi chương trình quốc tế đều mặc nhiên được chấp nhận. Cơ quan quản lý có thể quy định cụ thể về chuẩn đầu ra, chất lượng đánh giá và khả năng chuyển tiếp giữa các hệ thống giáo dục.
Đây là hướng tiếp cận cần được nghiên cứu khi hoàn thiện pháp luật, để vừa thực hiện đầy đủ mục tiêu giáo dục bắt buộc, vừa mở rộng cơ hội học tập cho học sinh Việt Nam.
Học chương trình quốc tế không đồng nghĩa với thiếu bản sắc và lòng yêu nước
Một quan ngại chính đáng là học sinh Việt Nam theo học chương trình nước ngoài có thể thiếu nền tảng tiếng Việt, hiểu biết về lịch sử, văn hóa và truyền thống dân tộc.
Tuy nhiên, không có cơ sở để mặc nhiên đồng nhất chương trình học với mức độ gắn bó của một cá nhân đối với quê hương, đất nước.
Bản sắc dân tộc và ý thức công dân được hình thành từ nhiều yếu tố: gia đình, môi trường sống, trải nghiệm xã hội và quá trình giáo dục. Một học sinh có thể học toán, khoa học bằng tiếng Anh, phát triển tư duy phản biện theo chuẩn quốc tế, đồng thời vẫn sử dụng thành thạo tiếng Việt, hiểu lịch sử và trân trọng văn hóa Việt Nam.
Vấn đề cốt lõi không phải học sinh đang theo học chương trình nào, mà là nhà trường có thực hiện hiệu quả trách nhiệm giáo dục những nội dung thiết yếu của Việt Nam hay không. Thay vì giới hạn chương trình quốc tế, Nhà nước có thể quy định cụ thể chuẩn đầu ra về tiếng Việt, văn học, lịch sử và địa lý Việt Nam, cùng các yêu cầu về thời lượng, giáo viên, kiểm tra và đánh giá.
Những yêu cầu này cần được thực hiện nghiêm túc và giám sát thường xuyên, không chỉ dừng ở việc bố trí các môn học trên thời khóa biểu.
Giáo dục bản sắc dân tộc và phát triển năng lực hội nhập quốc tế không phải hai mục tiêu đối lập. Một nền giáo dục tốt cần giúp học sinh đạt được cả hai.

Học sinh nước ngoài theo học chương trình quốc tế với học sinh Việt Nam
ảnh: Thúy Hằng
Giới hạn chương trình quốc tế từ THPT có thể làm gián đoạn lộ trình học tập
Các chương trình quốc tế như Cambridge hay International Baccalaureate (IB) được xây dựng theo những lộ trình có tính kế thừa về kiến thức, năng lực học thuật và phương pháp đánh giá.
Chẳng hạn, trong lộ trình Cambridge phổ biến, học sinh học IGCSE ở lớp 9–10, sau đó tiếp tục AS và A Level ở lớp 11–12. IGCSE không đơn thuần là chương trình cung cấp kiến thức, mà còn chuẩn bị những năng lực thiết yếu cho A Level như phân tích dữ liệu, lập luận khoa học, viết học thuật và tư duy độc lập.
Nếu học sinh Việt Nam chỉ được bắt đầu chương trình quốc tế từ lớp 10, lộ trình này có nguy cơ bị kéo dài hoặc phải điều chỉnh đáng kể. Với IGCSE hai năm và A Level hai năm, học sinh bắt đầu từ lớp 10 sẽ hoàn thành A Level vào cuối lớp 13, tức muộn hơn một năm so với bạn bè cùng độ tuổi theo lộ trình thông thường.
Một số trường có thể tổ chức IGCSE rút gọn trong một năm, nhưng chương trình tăng tốc đòi hỏi học sinh có nền tảng học thuật và năng lực tiếng Anh phù hợp. Không phải học sinh nào cũng có thể đáp ứng yêu cầu đó.
Việc chuyển thẳng vào A Level mà không trải qua IGCSE cũng có thể khiến học sinh gặp khó khăn do thiếu sự chuẩn bị về phương pháp học tập và kiến thức chuyên sâu. Giá trị của một chương trình giáo dục không chỉ nằm ở bằng cấp cuối cùng, mà còn ở quá trình học tập được thiết kế để học sinh đạt đến chuẩn đầu ra đó.
Vì vậy, khi xây dựng chính sách, cần bảo đảm tính liên tục của các lộ trình giáo dục được công nhận, tránh tạo ra những gián đoạn không cần thiết đối với quá trình phát triển học thuật của học sinh.
Tích hợp chương trình phải có giá trị sư phạm thực chất
Một giải pháp được dự thảo Nghị định đưa ra là cho phép học sinh Việt Nam ở cấp tiểu học và THCS theo học chương trình tích hợp giữa chương trình giáo dục Việt Nam và chương trình giáo dục nước ngoài.
Đây là mô hình có giá trị khi được thiết kế và triển khai phù hợp. Tuy nhiên, chương trình tích hợp không nên là lựa chọn duy nhất đối với học sinh Việt Nam có nhu cầu tiếp cận giáo dục quốc tế, bởi việc tích hợp hai chương trình có mục tiêu, chuẩn đầu ra và phương pháp đánh giá khác nhau không phải lúc nào cũng khả thi hoặc mang lại hiệu quả giáo dục tối ưu.
Trong thiết kế chương trình giáo dục, cần phân biệt giữa chuẩn nội dung (content standards) – những kiến thức học sinh cần biết và hiểu – và chuẩn năng lực thực hiện (performance standards) – khả năng vận dụng những kiến thức đó để giải quyết vấn đề trong thực tiễn.
Do đó, việc đối chiếu hai chương trình, loại bỏ những nội dung trùng lặp rồi ghép các phần còn lại chưa chắc tạo ra một chương trình tích hợp hiệu quả.
Nếu nhà trường vẫn phải đáp ứng đầy đủ chuẩn đầu ra, thời lượng và yêu cầu đánh giá của cả hai chương trình, học sinh có thể phải chịu khối lượng học tập lớn hơn, trong khi tính toàn vẹn của từng chương trình bị ảnh hưởng.
Tích hợp có chất lượng đòi hỏi sự tương thích về mục tiêu, chuẩn năng lực, phương pháp giảng dạy và đánh giá, thay vì chỉ là sự kết hợp về mặt nội dung.
Vì vậy, bên cạnh các chương trình tích hợp được thẩm định, cần cho phép trường học triển khai chương trình quốc tế hoàn chỉnh, kết hợp với các môn học Việt Nam bắt buộc được giảng dạy và đánh giá theo những tiêu chuẩn riêng.
Hai mô hình có thể cùng tồn tại, đáp ứng những định hướng và nhu cầu học tập khác nhau mà vẫn bảo đảm yêu cầu quản lý chất lượng.
Bảo vệ quyền lợi học sinh di chuyển quốc tế và sự công bằng trong cơ hội học tập
Trong bối cảnh hội nhập, ngày càng có nhiều gia đình Việt Nam làm việc, sinh sống và học tập tại nhiều quốc gia.
Hãy hình dung một học sinh mang quốc tịch Việt Nam đã theo học chương trình Cambridge tại Singapore từ lớp 6. Khi gia đình chuyển về Việt Nam vào năm lớp 8, nếu không được tiếp tục chương trình đang học, em sẽ phải chuyển sang một chương trình giáo dục khác, dù năng lực và nguyện vọng hoàn toàn phù hợp với chương trình quốc tế.
Sự thay đổi này không chỉ liên quan đến kiến thức, mà còn đến ngôn ngữ học thuật, phương pháp học tập, cách đánh giá và khả năng hòa nhập. Đối với học sinh đang trong giai đoạn phát triển, việc chuyển đổi không cần thiết có thể ảnh hưởng đến kết quả học tập và tâm lý.
Bên cạnh đó là vấn đề công bằng trong cơ hội lựa chọn.
Nếu nhu cầu học chương trình quốc tế không được đáp ứng tại Việt Nam, các gia đình có điều kiện tài chính có thể đưa con ra nước ngoài học từ cấp THCS hoặc sớm hơn. Trong khi đó, những gia đình không đủ khả năng chi trả cho việc du học sẽ có ít lựa chọn hơn.
Như vậy, việc giới hạn cơ hội tiếp cận chương trình quốc tế trong nước có thể vô tình làm gia tăng khoảng cách giáo dục giữa các nhóm thu nhập.
Điều này không có nghĩa chương trình quốc tế mặc nhiên tốt hơn chương trình Việt Nam. Mỗi chương trình có những ưu điểm và mức độ phù hợp khác nhau đối với từng học sinh.
Quyền lựa chọn giáo dục là quyền được tiếp cận những chương trình hợp pháp, có chất lượng và phù hợp với năng lực, nhu cầu, định hướng phát triển của người học. Chính sách cần bảo đảm quyền lựa chọn đó, đồng thời bảo vệ lợi ích của học sinh đang theo học khi có thay đổi về quy định.

Một hoạt động của học sinh trung học của một trường quốc tế tại TP.HCM
ảnh: cis
Quản lý bằng tiêu chuẩn chất lượng thay vì giới hạn quyền lựa chọn
Từ những phân tích trên, rõ ràng nên cho phép học sinh Việt Nam theo học chương trình giáo dục nước ngoài ở tất cả các cấp học phổ thông, với điều kiện hoàn thành các nội dung giáo dục Việt Nam bắt buộc, đặc biệt là tiếng Việt, văn học, lịch sử và địa lý Việt Nam.
Để thực hiện, cần nghiên cứu hoàn thiện các quy định về giáo dục bắt buộc và cơ chế công nhận tương đương đối với chương trình nước ngoài ở cấp tiểu học, THCS, bảo đảm sự thống nhất của hệ thống pháp luật.
Đồng thời, Nhà nước cần thiết lập các yêu cầu rõ ràng về tính hợp pháp và chất lượng chương trình, chuẩn đầu ra, đội ngũ giáo viên, hệ thống đánh giá, khả năng chuyển tiếp và trách nhiệm giải trình của nhà trường. Việc thực hiện các môn học Việt Nam bắt buộc phải được kiểm tra và đánh giá thực chất.
Cách tiếp cận này không làm giảm vai trò quản lý của Nhà nước. Ngược lại, nó chuyển trọng tâm từ kiểm soát lựa chọn chương trình sang kiểm soát chất lượng giáo dục và kết quả học tập.
Một nền giáo dục hội nhập không đồng nghĩa với đánh mất bản sắc dân tộc. Điều quan trọng là học sinh Việt Nam, dù theo học chương trình nào, vẫn hiểu đất nước mình, sử dụng tốt tiếng mẹ đẻ, có trách nhiệm với cộng đồng và được trang bị năng lực để phát triển trong thế giới hiện đại.
Chính sách giáo dục nên bảo đảm những điều học sinh cần đạt được, thay vì giới hạn con đường mà các em được lựa chọn để đạt đến những mục tiêu ấy.










Bình luận (0)