Kỳ thi tốt nghiệp THPT: Đổi mới thế nào để không còn tiêu cực?

Dù vậy, nếu loay hoay với một kỳ thi nhiều mục tiêu và giao về cho các địa phương, phụ thuộc quá nhiều vào yếu tố con người trong tổ chức thi như hiện nay thì không thể tránh khỏi vòng luẩn quẩn: sai phạm, sửa đổi rồi sai lại như lâu nay.

Mới đây, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nêu một trong những nhiệm vụ trọng tâm 6 tháng cuối năm của Bộ GD-ĐT là đánh giá toàn diện việc tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, tiếp tục hoàn thiện để hướng tới một kỳ thi an toàn, chất lượng, hiệu quả.

Tuy nhiên, làm thế nào để hướng tới một kỳ thi an toàn, chất lượng, hiệu quả thì Bộ GD-ĐT chưa nêu. Sau vụ sai phạm trong khâu coi thi ở điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang, ngoài yêu cầu rà soát tại địa phương, Bộ GD-ĐT cũng đề nghị giám đốc các sở GD-ĐT kiến nghị các giải pháp tổ chức kỳ thi trong thời gian tới.

ẢNH: LONG QUYỀN

Đề xuất trung tâm khảo thí độc lập

Chia sẻ với Thanh Niên, hiệu trưởng một trường THPT tại Hà Nội cho rằng luật Giáo dục dù mới sửa đổi, bổ sung nhưng vẫn giữ quy định phải có kỳ thi tốt nghiệp THPT. Vấn đề là Bộ GD-ĐT tổ chức hay địa phương (cấp tỉnh) tổ chức?

"Bộ GD-ĐT nên làm 3 việc: ban hành quy chế thi, ra đề thi và đáp án, giám sát kỳ thi. Địa phương làm tất cả những việc còn lại: in sao đề thi, coi thi, chấm thi, chấm phúc khảo, xét tốt nghiệp, cấp bằng tốt nghiệp THPT. Tuy nhiên, Bộ GD-ĐT ra đề thì cần rạch ròi mỗi một nhiệm vụ: xác định tốt nghiệp THPT. Không nên "bận tâm" đến việc tuyển sinh ĐH, CĐ… Việc tuyển sinh sau tốt nghiệp THPT do các cơ sở giáo dục ĐH, CĐ tự chủ với các cách tuyển khác nhau", vị này nói và phân tích: "Hiện nay, tuy là kỳ thi tốt nghiệp THPT, Bộ GD-ĐT vẫn nói tới mục tiêu ra đề đảm bảo phân hóa để các cơ sở giáo dục ĐH, CĐ lấy kết quả để tuyển sinh nên năm nào cũng có tranh luận về độ khó, dễ của đề thi. Nguy hại hơn là lùm xùm về sai phạm trong thi cử, ở khâu chấm thi, coi thi. Vòng luẩn quẩn ấy cứ lặp đi lặp lại chỉ bởi vì kết quả của kỳ thi được dùng để xét tuyển vào ĐH"…

Mong muốn của hiệu trưởng này và nhiều chuyên gia khác là sẽ có nhiều trung tâm khảo thí độc lập, có trách nhiệm và uy tín, đứng ra khảo sát năng lực học sinh ở nhiều khoảng thời gian trong năm học.

Thi trên máy tính là xu hướng tất yếu

PGS Chu Cẩm Thơ, Chủ tịch mạng lưới quản lý giáo dục không biên giới (EdulightenUp), nguyên Trưởng ban Nghiên cứu đánh giá (Viện Nghiên cứu khoa học giáo dục VN), cho rằng hiện nay trọng tâm đánh giá vẫn dồn quá nhiều vào kỳ thi tốt nghiệp THPT thì nguy cơ bị lợi dụng để tác động, làm sai lệch mục tiêu đổi mới là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

ẢNH: LONG QUYỀN

Vì vậy, theo bà Thơ, không nên chỉ đặt kỳ vọng vào việc đổi mới kỳ thi tốt nghiệp THPT mà cần nhìn nhận đây là một quá trình đổi mới mang tính hệ thống. Theo nguyên tắc của khoa học khảo thí, việc ứng dụng công nghệ và dữ liệu số vào quá trình đánh giá cũng như tổ chức các kỳ thi là xu hướng tất yếu. Tuy nhiên, nếu vẫn tiếp cận theo cách cũ, tức là chỉ tăng cường giám sát bằng con người, thì sẽ không đủ để giải quyết vấn đề trong bối cảnh hiện nay.

"Giải pháp căn cơ không phải là tiếp tục bổ sung các tầng giám sát bằng con người mà là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và xây dựng một hệ thống đánh giá đồng bộ, từ quá trình học tập của học sinh đến quá trình tổ chức thi. Chuẩn hóa, công nghệ hóa mới là giải pháp căn cơ", bà Thơ chia sẻ.

Do vậy, PGS Chu Cẩm Thơ cho rằng khi có ngân hàng đề thi chuẩn hóa, các công cụ đánh giá khách quan và hệ thống dữ liệu giáo dục được kết nối, sẽ từng bước hạn chế những yếu tố mang tính chủ quan trong quá trình đánh giá. Đây mới là nền tảng để bảo đảm tính khách quan, minh bạch và bền vững của các kỳ thi.

"Với những định hướng mà Bộ GD-ĐT đang triển khai, từ những năm tới chúng ta có thể từng bước tổ chức thi trên máy tính, công khai dữ liệu đánh giá quốc gia trên diện rộng cũng như dữ liệu học tập của học sinh trong suốt quá trình học. Khi chuyển đổi số được thực hiện mạnh mẽ và làm thay đổi bản chất của hoạt động quản trị nhà trường cũng như công tác kiểm tra, đánh giá, những vụ việc như vừa qua sẽ rất khó có cơ hội xảy ra", bà Thơ nêu đề xuất.

Tiến sĩ Nguyễn Viết Khuyến, nguyên Phó chủ tịch Hiệp hội Các trường ĐH, CĐ VN, cũng cho rằng nhiều quốc gia đã xây dựng ngân hàng đề thi chuẩn hóa với số lượng câu hỏi rất lớn. Đề thi được thử nghiệm, phân tích và hiệu chỉnh thường xuyên để bảo đảm độ tin cậy trước khi đưa vào sử dụng. Khi tổ chức thi, hệ thống sẽ tự động lựa chọn câu hỏi theo thuật toán ngẫu nhiên, bảo đảm mỗi thí sinh có một bộ đề khác nhau nhưng vẫn tương đương về độ khó. Cách làm này không chỉ hạn chế nguy cơ lộ đề mà còn giảm đáng kể khả năng can thiệp vào quá trình tổ chức thi. Quan trọng hơn, nó tạo nền tảng để xây dựng một hệ thống khảo thí hiện đại, trong đó chất lượng của kỳ thi không còn phụ thuộc quá nhiều vào yếu tố con người.

Ông Khuyến gọi đây là "xu hướng tất yếu mà giáo dục VN cần từng bước triển khai". Điều cốt lõi không phải chỉ là thay giấy bằng máy tính, mà là xây dựng một hệ thống khảo thí hiện đại, trong đó toàn bộ quy trình từ xây dựng ngân hàng đề thi, tổ chức thi đến chấm thi đều được chuẩn hóa và ứng dụng công nghệ. Người làm công tác tổ chức thi chủ yếu thực hiện nhiệm vụ giám sát, hỗ trợ kỹ thuật và bảo đảm đúng quy trình, thay vì tham gia vào những khâu có thể tác động trực tiếp đến kết quả của thí sinh.

Xung quanh lộ trình tổ chức thi trên máy, tại họp báo kết thúc thi tốt nghiệp THPT năm nay, ông Huỳnh Văn Chương, Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng (Bộ GD-ĐT), cho biết Bộ đang tích cực chuẩn bị cho sự thay đổi này, trong đó bao gồm việc xây dựng ngân hàng câu hỏi thi, thực hiện thí điểm ở các địa phương… Nếu thuận lợi, Bộ GD-ĐT sẽ có báo cáo Chính phủ để triển khai đồng loạt vào năm 2030.