Ngôi chùa hơn 300 năm ở Huế lưu giữ bộ kinh gần 300 năm còn nguyên vẹn

Huế, vùng đất được mệnh danh là kinh đô của Phật giáo Việt Nam, luôn mang một vẻ đẹp trầm mặc, sâu lắng. Giữa sông Hương, núi Ngự, có một chốn thiền môn lặng lẽ mà thời gian dường như chậm lại, giúp lòng người tìm thấy bình yên: đó chính là chùa Quốc Ân - ngôi chùa cổ kính bậc nhất xứ Huế.

Chùa cổ trên 300 năm

Nằm dưới chân đồi Hòn Thiên, phía tây núi Ngự Bình (phường Trường An, thành phố Huế), chùa Quốc Ân ẩn mình trong không gian xanh mát, xa rời ồn ào phố thị.

Từ trung tâm thành phố, men theo đường Đặng Huy Trứ chỉ vài phút, du khách đã bắt gặp cổng tam quan cổ kính, giản dị mà trang nghiêm. Hương nhang thoang thoảng, tiếng chuông ngân vang chậm rãi như nhắc nhở về vô thường, tạo nên một không gian thiền tịnh đặc trưng.

ẢNH: ĐÀO MINH TUẤN

Chùa được thiền sư Nguyên Thiều (người Quảng Đông, Trung Quốc, đời thứ 33 thiền phái Lâm Tế) khai sơn vào khoảng năm 1682-1684 dưới thời chúa Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần. Ban đầu chùa mang tên Vĩnh Ân, đến năm 1689 được chúa Nguyễn Phúc Thái ban sắc tứ đổi thành Quốc Ân – nghĩa là "ân đức của quốc gia", thể hiện sự gắn bó mật thiết giữa Phật giáo và triều đình Đàng Trong.

Trải qua hơn 340 năm, chùa đã chứng kiến bao thăng trầm lịch sử từ thời chúa Nguyễn, Tây Sơn đến triều Nguyễn. Nhiều lần được trùng tu lớn (1806, 1822, 1851…), kiến trúc chùa theo kiểu chữ "khẩu" truyền thống Huế, với điện Đại Hùng xây theo lối "trùng thiềm điệp ốc".

ẢNH: ĐÀO MINH TUẤN

Những cột gỗ lim vững chãi, mái chạm trổ tinh xảo, họa tiết tùng lộc, ngũ phúc… toát lên vẻ đẹp vừa cung đình vừa thanh tịnh thiền môn. Qua bao năm tháng, chùa Quốc Ân xuống cấp theo thời gian và khí hậu khắc nghiệt tại chốn kinh kỳ này.

Vào những năm đầu thế kỷ 21, khi thầy Thích Minh Chơn về làm giám tự tại chùa Quốc Ân, thầy đã phát nguyện làm cuộc đại trùng tu ngôi tổ đình Quốc Ân, để gìn giữ và phát triển đạo pháp. Cho đến hôm nay, hơn 98% ngôi chùa đã được trùng tu một cách khang trang, tuân thủ đến từng chi tiết của ngôi chùa cũ đã có hàng trăm năm nay.

Lưu giữ nhiều văn bản Hán Nôm hơn 300 tuổi

Từ ngày 7.4.2026, Thư viện Huệ Quang TP.HCM chính thức khởi động đợt sưu khảo tư liệu Phật giáo tại Huế, kéo dài trong một tháng. Tại đây, đoàn phát hiện chùa Quốc Ân còn lưu giữ được nhiều kinh sách Hán Nôm quý giá, trong đó có những bản khắc in từ thời Lê Trung Hưng – những di sản quý báu phản ánh sinh hoạt tu học và truyền bá Phật pháp qua các triều đại.

ẢNH: ĐÀO MINH TUẤN

Từ sáng 9.4 vừa qua, các thành viên trong đoàn khảo cứu của Thư viện Huệ Quang làm việc với tinh thần thận trọng, khoa học: phân loại, chụp ảnh, số hóa kinh sách Hán Nôm, mộc bản, liễn đối cổ, long vị tổ, pháp quyển, đồng thời ghi nhận hệ thống kiến trúc, tượng thờ và pháp khí.

Toàn bộ quy trình được thực hiện cẩn trọng, hạn chế tối đa tác động đến hiện trạng di vật, nhằm đảm bảo giá trị nghiên cứu lâu dài, định hướng dài hạn trong công tác bảo tồn và nghiên cứu tư liệu Phật giáo Việt Nam.

Như thầy Thích Minh Chơn, trụ trì Chùa Quốc Ân nói: "Mỗi bản kinh, mỗi tấm mộc bản, mỗi chi tiết kiến trúc tại tổ đình Quốc Ân không chỉ là di sản vật chất mà còn là "kho lưu trữ sống" của lịch sử văn hóa, tôn giáo. Nên nhà chùa từ đời này qua đời khác đã dày công gìn giữ…". Thật vậy! Công việc sưu khảo chính là hành trình lặng lẽ nhưng bền bỉ, góp phần ghi lại và phục dựng ký ức văn hóa đang dần mai một theo thời gian.

Kinh Pháp Hoa nguyên vẹn sau 295 năm

Theo nhận định của đoàn khảo sát của Thư viện Huệ Quang và các bậc tỳ kheo thông thạo kinh sách Hán Nôm và qua tìm hiểu của những chuyên gia khảo cứu, tổ đình Quốc Ân không chỉ lưu trữ những Di sản vô giá về thiền phái, truyền thừa, nghệ thuật và văn hóa mà nơi đây còn lưu trữ hệ thống thư tịch Hán Nôm Phật giáo mang giá trị lớn, tính nghiên cứu cao, hiện tồn độc bản.

ẢNH: ĐÀO MINH TUẤN

Trong số di sản Hán Nôm Phật giáo hiện còn tồn tại ở tổ đình Quốc Ân có bộ Kinh Diệu Pháp Liên Hoa Thai Tông Hội Nghĩa, còn gọi là Pháp Hoa Hội Nghĩa hiện còn đủ bộ 8 cuốn. Bản kinh ra đời tại Trung Hoa vào giai đoạn giao tranh của 2 triều đại Minh - Thanh niên hiệu Thuận Trị thứ 6 (nhà Thanh), Vĩnh Lịch thứ 3 (nhà Minh) (1649 bắt đầu trước tác, 1650 hoàn thành).

Giữa khoảng chuyển giao lịch sử ấy, thiền sư Trí Húc tự xưng là Tư Thục Thiên Thai đã nghiên cứu sâu tư tưởng Pháp Hoa của ngài Trí Giả đại sư lĩnh ngộ giáo nghĩa tông Thiên Thai.

Qua quá trình nghiên cứu, đại sư Trí Húc cho rằng những ghi chép của tôn giả Chương An tạo thành Pháp Hoa tam đại bộ do Trí Giả đại sư giảng dạy, dẫu có phù hợp ý của đại sư nhưng văn nghĩa có thể chưa toàn chuẩn. Còn đối với 2 tác phẩm của tôn giả Kinh Khê Trạm Nhiên, đại sư lại cho rằng tuy văn nghĩa sâu sắc, hiển bày được chỗ cốt yếu nhưng chưa tỏ hết được diệu nghĩa. Cho nên, Trí Húc đại sư trên cơ sở của "tam bộ nhị sớ" đã dung hội giáo nghĩa tư tưởng của các bản kinh, các thế hệ tổ sư tông Thiên Thai, trước tác tác phẩm Pháp Hoa Hội Nghĩa theo quan điểm của bản thân, đồng thời chia thành chương, mục để người học đương thời dễ nắm bắt.

Văn bản Pháp Hoa Hội Nghĩa đầu tiên truyền vào nước ta chưa thể xác định, đến nay tại một số tổ đình khu vực miền Trung và Trung Nam bộ còn lưu trữ được một số bản nhưng còn khiếm khuyết và không nguyên bản. Trong số những bản hiện tồn thì bản kinh ấn tống tại chùa Quốc Ân trên bảng gỗ khắc in ghi lại là năm khắc in là năm Vĩnh Khánh thứ 3 (1731) tức là bản kinh này đã in cách đây 295 năm, còn lưu gần như đầy đủ các trang phương danh công đức, đây là phần quan trọng nhất lưu dấu về chư vị tổ sư các thiền phái và vương tử, hội chủ phát tâm ấn tống kinh. Đồng thời là minh chứng cho vị thế của bản kinh trong các thiền phái.

Qua khảo sát, bộ Kinh Pháp Hoa còn lưu giữ tại chùa Quốc Ân gồm 16 quyển giảng giải Kinh Pháp Hoa theo mô tuýp trước giải thích đề mục, sau sớ giải nội dung của 28 phẩm trong kinh.

Toàn kinh chia thành 16 quyển, số quyển này được ghi trong phần bản tâm của mỗi cuốn sách. Đây là số quyển mà tác giả phân chia khi trước tác chứ không phải số quyển vật lý (số cuốn sách) hoặc các quyển trước từng chi phần.

Cấu trúc và cách bố trí các chi phần kinh như sau: Toàn kinh được đóng thành 8 cuốn sách, mỗi cuốn sách là 1 hoặc 2 quyển, chứa nội dung từ 2 đến 4 chi phần. Tổng cộng cấu trúc của bản Pháp Hoa Hội Nghĩa gồm có: 16 quyển/18 chi phần/28 phẩm Kinh Pháp Hoa; cuối mỗi chi phần có thêm trang phương danh công đức khắc in kinh hiện vẫn còn nguyên vẹn tại chùa Quốc Ân mặc dù đã trải qua 295 năm kể từ ngày bản kinh được ấn tống. 

ẢNH: ĐÀO MINH TUẤN

Có thể nói tổ đình Quốc Ân không chỉ là một danh lam cổ tự mà còn là minh chứng sống động cho dòng chảy của thiền phái Lâm Tế tại Đàng Trong. Và sự gìn giữ của các thế hệ tỳ kheo của chùa cùng công việc số hóa các văn bản kinh sách là sự tiếp nối ý nghĩa, góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị di sản Phật giáo Việt Nam đến mai sau.