Ngựa về với người từ khi nào?

Tuy nhiên, thời điểm và cách thức ngựa trở thành trợ thủ đắc lực của con người lâu nay vẫn là chủ đề gây tranh cãi.

Một nghiên cứu đột phá công bố trên tạp chí Nature, dựa trên phân tích bộ gen của 475 con ngựa cổ đại và 77 con ngựa hiện đại, đã mang đến cái nhìn hoàn toàn mới về vấn đề này.

Hai lần thuần hóa ngựa và một “ngõ cụt” lịch sử

Bằng chứng di truyền cho thấy quá trình thuần hóa ngựa thực tế đã diễn ra hai lần riêng biệt. Lần đầu tiên bắt đầu cách đây khoảng 5.500 năm tại phía bắc Kazakhstan bởi những người thuộc nền văn hóa Botai. Tuy nhiên, đây được coi là một “ngõ cụt” về mặt vận tải vì người Botai nuôi ngựa chủ yếu để lấy thịt và sữa chứ không phải để cưỡi hay kéo xe. Giống ngựa hoang Przewalski của Mông Cổ ngày nay chính là hậu duệ của dòng ngựa này.

Sự kiện thuần hóa thứ hai, là nguồn gốc của tất cả các giống ngựa nhà hiện đại, bắt đầu khoảng 4.700 năm trước tại các thảo nguyên phía tây nước Nga. Điều bất ngờ là phải mất vài thế kỷ sau đó, vào khoảng năm 2200 trước Công nguyên, việc sử dụng sức ngựa để di chuyển mới thực sự bùng nổ khắp lục địa Á-Âu.

Mốc thời gian này muộn hơn nhiều so với các giả thuyết trước đây cho rằng ngựa đồng hành cùng các cuộc di cư lớn của con người vào khoảng năm 3000 trước Công nguyên.

ẢNH: CNN

Cách mạng trong chăn nuôi và chọn giống

Để đáp ứng nhu cầu tăng vọt về phương tiện di chuyển, con người cổ đại đã thực hiện những thay đổi quyết liệt trong phương thức chăn nuôi. Nhà khảo cổ học phân tử Ludovic Orlando thuộc Trung tâm Nhân chủng học và Di truyền học Toulouse ở Pháp, đồng tác giả nghiên cứu, chỉ ra rằng tổ tiên chúng ta đã tăng gấp đôi khả năng sản xuất ngựa bằng cách giảm một nửa thời gian giữa các thế hệ, từ 8 năm xuống còn 4 năm.

Dữ liệu gen cũng tiết lộ việc giao phối cận huyết cưỡng bức bắt đầu xuất hiện từ thời kỳ này. Các nhà chăn nuôi đã ép ngựa giao phối với các cá thể cùng huyết thống để duy trì và chọn lọc những đặc tính quý giá, đặc biệt là tính ngoan ngoãn.

Khi mạng lưới ngựa đã phủ khắp lục địa, áp lực nhân giống giảm bớt và chu kỳ sinh sản của ngựa mới trở lại bình thường, cho đến khi chăn nuôi công nghiệp xuất hiện cách đây 200 năm.

Khả năng di chuyển bằng ngựa đã thu hẹp khoảng cách địa lý, đẩy nhanh giao thương và trao đổi văn hóa. Sự xuất hiện của xe ngựa bánh nan hoa thay thế cho những toa xe nặng nề do bò kéo đã tạo ra bước ngoặt trong lịch sử quân sự.

Theo nhà sinh vật học tiến hóa Pablo Librado thuộc Viện Sinh học Tiến hóa (IBE) ở Barcelona, tác giả chính của nghiên cứu, thế giới hiện đại được định hình rõ rệt bởi loài ngựa - từ những cỗ xe ngựa trên đường phố New York 200 năm trước đến đế chế hùng mạnh của Thành Cát Tư Hãn.

Phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu là việc đính chính vai trò của ngựa trong các cuộc di cư thảo nguyên 5.000 năm trước. Ông Orlando khẳng định: “Người ta từng nghĩ các cuộc di cư lan truyền ngôn ngữ Ấn-Âu diễn ra trên lưng ngựa, nhưng nghiên cứu của chúng tôi cho thấy vào thời điểm đó, trong khi con người di chuyển, ngựa thì không”.

Kỷ nguyên của ngựa chỉ thực sự bắt đầu sau đó gần một thiên niên kỷ và kéo dài cho đến khi động cơ đốt trong ra đời vào cuối thế kỷ 19.