Người phụ nữ khai khẩn gần 1.500 mẫu đất, sống qua 5 đời chúa Nguyễn là ai?

Hành trình Nam tiến của người Việt luôn ghi nhận những vị tướng tài ba, những chúa Nguyễn mở cõi và các đoàn lưu dân kiên cường vượt rừng, băng biển.

Ẩn sâu trong những trang sử ấy, vẫn có những con người bình dị, âm thầm mà vĩ đại, góp phần đặt nền móng cho vùng đất phương Nam trù phú ngày nay. Một trong số đó là Nguyễn Thị Rịa - người phụ nữ sống độc thân, khai khẩn hàng trăm mẫu ruộng và đi qua 5 đời chúa Nguyễn.

Hành trình từ cô gái 16 tuổi đến người mở đất phương Nam

Bà Rịa sinh năm 1665 tại dinh Trấn Biên, vùng đất khi ấy còn hoang sơ thuộc Phú Yên (theo cách ghi chép dân gian, ngày nay gắn với khu vực Tây nguyên). Cuộc đời bà gắn liền với làn sóng di dân về phương Nam trong thời kỳ các chúa Nguyễn mở rộng bờ cõi.

ẢNH: NGUYỄN LONG

Năm 1680, khi mới 16 tuổi, dưới thời Nguyễn Phúc Tần, bà theo đoàn lưu dân rời quê hương, mang theo hy vọng đổi đời. Hành trình này không chỉ là chuyến đi tìm đất sống, mà còn là cuộc đánh cược với thiên nhiên khắc nghiệt.

Vùng đất mà đoàn người đặt chân đến là một khu vực rộng lớn, trải dài từ Đồng Xoài đến Long Điền, Xuyên Mộc ngày nay, khi ấy chỉ toàn đầm lầy, lau sậy, thú dữ và không có dấu vết cư trú ổn định của con người. Đây chính là một phần của tiến trình Nam tiến, khởi đầu từ năm 1578 khi Nguyễn Hoàng cử Lương Văn Chánh đưa lưu dân vào khai hoang.

Ngay từ những ngày đầu đặt chân đến vùng đất "rừng thiêng nước độc", Bà Rịa đã không chọn cuộc sống an phận. Bà lao vào công việc khai khẩn tại vùng Đồng Xoài (xã Hòa Long, TP.Bà Rịa, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũ, nay là phường Tam Long, TP.HCM), từng bước biến đất hoang thành ruộng lúa.

ẢNH: NGUYỄN LONG

Không dừng lại ở đó, bà tiếp tục mở rộng vùng canh tác ra các khu vực Gò Xoài - Phước Liễu (Long Điền), Láng Dài (Đất Đỏ) và Xuyên Mộc.

Đỉnh cao trong sự nghiệp khai khẩn của bà là giai đoạn 1698 - 1700. Khi ấy, bà dẫn dắt một đoàn người tiếp tục khai hoang vùng Mỹ Khê, tạo nên hơn 300 mẫu ruộng, trải dài hơn 10.000 thước. Tổng cộng qua 2 đợt khai phá, diện tích ruộng vườn do bà và cộng đồng tạo dựng lên tới gần 1.500 mẫu, một con số cực kỳ lớn trong bối cảnh thời bấy giờ.

Những cánh đồng ấy không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn là nền tảng sinh tồn cho cộng đồng lưu dân, cung cấp lương thực cho quân đội và góp phần củng cố vùng đất mới.

Góp công lớn trong công cuộc xác lập chủ quyền phương Nam

Không chỉ là người khai hoang, Bà Rịa còn đóng vai trò tích cực trong các hoạt động hỗ trợ quân sự và hành chính của chính quyền chúa Nguyễn.

ẢNH: NGUYỄN LONG

Năm 1694, bà đã huy động dân chúng sửa chữa cầu cống, đường sá bị tàn phá bởi thiên tai, giúp đoàn quân của tướng Nguyễn Hữu Cảnh thuận lợi tiến quân qua Phước Liễu.

Đây là một dấu mốc quan trọng, bởi sau đó, năm 1698, tướng Nguyễn Hữu Cảnh chính thức tổ chức hành chính vùng đất phương Nam, lập nên Gia Định, tiền thân của TP.HCM ngày nay. Công lao của bà góp phần không nhỏ vào việc hình thành đơn vị hành chính đầu tiên tại Nam bộ, là huyện Phước Long, dinh Trấn Biên (Đồng Nai).

Những đóng góp to lớn của bà đã được triều đình ghi nhận. Dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu, bà được phong tước Hàm Nghè và đặc biệt được ban cho mang họ Nguyễn, là họ của chúa. Từ đây, bà được biết đến với cái tên chính thức Nguyễn Thị Rịa.

Việc ban họ cho một người phụ nữ dân gian là một vinh dự hiếm có, thể hiện sự đánh giá cao của chính quyền đối với công lao khai phá và đóng góp của bà.

Cuộc đời Bà Rịa kéo dài gần một thế kỷ, chứng kiến sự thay đổi qua 5 đời chúa Nguyễn: Nguyễn Phúc Tần, Nguyễn Phúc Thái, Nguyễn Phúc Chu, Nguyễn Phúc Chú và Nguyễn Phúc Khoát.

Việc một người dân thường sống xuyên suốt nhiều triều đại như vậy không chỉ phản ánh tuổi thọ cao (94 tuổi), mà còn cho thấy bà là nhân chứng sống của cả một giai đoạn mở đất lịch sử.

Cuộc đời độc thân và sự lựa chọn hiến dâng

Theo truyền tụng dân gian, Bà Rịa sống trọn đời độc thân, không chồng, không con. Toàn bộ tâm huyết của bà dồn vào việc khai phá đất đai và giúp đỡ cộng đồng.

ẢNH: NGUYỄN LONG

Sau khi qua đời năm 1759 tại vùng Hắc Lăng (nay là xã Long Điền, TP.HCM), toàn bộ 300 mẫu ruộng do bà sở hữu không được truyền lại cho dòng tộc, mà được sung vào công điền để chia cho người nghèo.

Hành động này thể hiện một tư tưởng tiến bộ hiếm có, đặt lợi ích cộng đồng lên trên quyền lợi cá nhân, điều khiến tên tuổi bà càng được người dân kính trọng.

Ngày nay, khu mộ Bà Rịa vẫn tồn tại như một chứng tích lịch sử và văn hóa tại vùng đất Long Điền.

Trên cổng có tấm bảng màu nâu với hàng chữ vàng nhạt: Mộ Bà Rịa. Bên trong khuôn viên khu mộ rộng lớn là những hàng trúc tre đằng ngà, bồ cùng nhiều cây cổ thụ lớn. Nằm giữa khu mộ là ngôi nhà hình lục giác có bia tưởng niệm bằng đá granit đen ghi công lao Bà Rịa được đặt trên mình con rùa bằng đá granit xám.

Trong khuôn viên di tích, nhân dân địa phương đã xây nên tập hợp các bức tượng diễn tả cảnh sinh hoạt của người dân Bà Rịa xưa. Mỗi bức tượng đều phản ánh sinh động một phần việc làm của người dân trong cuộc sống thường nhật.

Nhóm tượng điêu khắc với những người đàn ông, phụ nữ đang chặt cây, bắc cầu, chèo thuyền vượt sóng, thể hiện cho công cuộc khai phá, mở rộng đất đai của người dân thời xa xưa.

Hằng năm, vào ngày 16.6 âm lịch, người dân địa phương tổ chức giỗ Bà Rịa vào đúng 12 giờ trưa. Lễ giỗ không chỉ là nghi thức tâm linh, mà còn là một sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi người dân tưởng nhớ người phụ nữ đã góp phần tạo dựng vùng đất họ đang sinh sống.

Ảnh hưởng của bà không chỉ dừng lại ở lịch sử mà còn lan sang địa danh. Tên Bà Rịa được cho là gắn với bà, người phụ nữ khai hoang vùng đất này. Ngoài ra, cây cầu nơi bà từng mở đất cũng được gọi là cầu Bà Nghè, gợi nhớ tước hiệu mà bà từng được phong.

Ngày nay, cái tên Bà Rịa đã trở thành một phần của bản đồ hành chính Việt Nam, gắn liền với tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũ và ký ức về một thời mở đất.