Những ngả đường học nghề sân khấu

HAI NGẢ ĐƯỜNG, MỘT ĐÍCH ĐẾN

Gần đây, khi internet phát triển, có nhiều người thành lập các kênh biểu diễn, hoặc các nhóm sân khấu tổ chức những buổi biểu diễn có sự tham gia của khá nhiều diễn viên chưa qua trường lớp học nghề. Trong số đó có người thành công nhất định, nhưng cũng có những trường hợp chưa đạt chất lượng và được biện minh đến với nghề "do đam mê, yêu sân khấu".

ẢNH: H.K

Nhìn vào 3 khái niệm theo thuật ngữ tiếng Anh: study (học tập bài bản), train (đào tạo kỹ năng) và learn (sự tiếp thu/hiểu biết), có thể thấy rằng các bậc tiền bối dù không "study" tại các học viện chính quy, nhưng họ đã được "train" vô cùng khắc nghiệt trong "trường đời" - chính là các gánh hát.

Cố NSƯT Thanh Nga không ngẫu nhiên trở thành "Nữ hoàng sân khấu". Là con nhà nòi, bà được rèn giũa dưới kỷ luật thép của bà bầu Thơ và những bậc kỳ cựu trong đoàn mà đầu tiên là cha của bà - nghệ sĩ Năm Nghĩa nổi tiếng. NSND Ngọc Giàu thì trải qua hành trình từ đứa trẻ ca salon rồi mới chính thức biểu diễn. Với NSƯT Thanh Sang, đó là những đêm "học lỏm" sau cánh gà của một anh dân chài nghèo. Hay NSND Minh Vương, trước khi là "Khôi nguyên vọng cổ", ông đã thọ giáo các thầy đờn tại các lò cổ nhạc danh tiếng.

Gánh hát xưa chính là những ngôi trường thực tế. Ở đó, người nghệ sĩ học từ mồ hôi, nước mắt và hàng ngàn đêm diễn thực chiến. Họ được mài giũa từ những "viên ngọc thô" bằng sự trải nghiệm trực diện, chứ không hề nổi tiếng dễ dãi sau một đêm. Tất nhiên họ có năng khiếu nên được các ông bầu để mắt tới, nhưng đem họ về đoàn rồi thì họ phải được đào tạo kỹ lưỡng, quan trọng nhất là thầy đờn và thầy tuồng. Thầy đờn là nhạc sĩ, nhạc công, dạy diễn viên ca đúng nhịp, đúng bài, cách lấy hơi, nhả chữ… Thầy tuồng là soạn giả kịch bản nhưng thường kiêm luôn vai trò đạo diễn, chẳng hạn NSND Năm Châu, dạy kỹ thuật biểu diễn, vũ đạo… NSND Lệ Thủy nói: "Hồi đó chúng tôi rất kính trọng hai thầy này, vì thầy dạy chúng tôi đủ thứ trong nghề, dạy cả đạo đức luôn. Gánh hát cũng chính là trường học, nghệ sĩ phải nghiêm túc rèn luyện chứ không dám lơ là, lười biếng, vô kỷ luật". Nghệ sĩ Kim Ngân, con gái của nghệ sĩ Kim Ngọc nổi tiếng, cũng tâm sự: "Tôi vì hoàn cảnh nên không được học chính quy, nhưng tôi có lợi thế là con nhà nòi, từng xem mẹ diễn, từng theo gánh hát một thời gian rồi mới ngưng, đã tiếp thu rất nhiều từ thực tế sân khấu. Khi trở lại diễn, tôi học chính ngay đạo diễn và bạn bè đồng nghiệp. Ai dám nói không học mà thành công!".

ẢNH: H.K

SỰ GIAO THOA TẤT YẾU

Khi xã hội thay đổi, trường lớp chính quy như các trường sân khấu - điện ảnh trở thành nơi giáo dục nghệ thuật quan trọng. Nếu học tại các gánh hát thiên về kỹ năng thực tế, thì trường lớp cung cấp thêm nền tảng lý luận và tư duy văn học sâu sắc. Nhiều bạn trẻ đã thi vào trường để được học tập, đào tạo bài bản. Ngay cả Võ Minh Lâm, Nguyễn Minh Trường từng đoạt giải Chuông vàng vọng cổ, được mời nhiều sô, trở thành "sao" từ rất sớm, vẫn chịu khó thi vào trường để học chính quy, lấy bằng cử nhân, rồi học tiếp lên thạc sĩ. Các nghệ sĩ ý thức được rằng cần phải cân bằng giữa lý luận và thực tế để phù hợp với thời đại.

Trong bối cảnh nhiều đoàn cải lương tan rã, hoặc hoạt động theo thời vụ, không còn là môi trường huấn luyện như xưa, thì vai trò ấy chuyển sang cho các lò đào tạo, như lò của NSND Thanh Tuấn, nghệ sĩ Thy Nhung… Các lò tập trung vào khả năng ca diễn thực tế, giúp học viên nắm bắt nhanh, đi làm kiếm tiền cũng nhanh. NSND Phượng Loan là giáo viên của lò Thy Nhung, nói: "Các em đi hát sô, hát đám, cần học thẳng vào thực tế để kiếm sống. Với kinh nghiệm 40 năm làm nghề, tôi truyền hết cho các em để rút ngắn thời gian mày mò". Nhu cầu học cũng đa dạng: có em đang học ở trường sân khấu - điện ảnh vẫn đi học thêm ở lò, bổ sung kinh nghiệm; có em muốn nâng cao, học kỹ hơn nên tự tìm thêm thầy bên ngoài; hoặc những em chuẩn bị thi vào trường với các chuyên ngành…

Như vậy, để đi đường dài và truyền ngọn lửa nghề cho thế hệ sau, cần có sự kết hợp giữa kinh nghiệm thực tiễn và hệ thống học thuật bài bản. NSND Phượng Loan cũng khuyên học trò mình: "Nếu có điều kiện thì học ở lò xong em nên thi vào trường, lấy bằng đàng hoàng để sau này có thể bước vào một đơn vị, chẳng hạn Nhà hát Trần Hữu Trang. Nơi đó tạo điều kiện cho các em phát triển hơn".