Quyết liệt thắp sáng hàng triệu mái nhà

Hàng ngàn MW điện mặt trời góp phần "thắp sáng" nền kinh tế

Bộ Công thương vừa ban hành kế hoạch thực hiện Chỉ thị số 10 của Chính phủ về tăng cường tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà. Theo đó, Bộ sẽ phối hợp với các bộ, ngành để hoàn thiện cơ chế hỗ trợ hộ gia đình lắp đặt điện mặt trời mái nhà và hệ thống lưu trữ điện (BESS).

Mục tiêu hằng năm là khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình trên cả nước lắp đặt, sử dụng hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ; hoặc tổng công suất điện mặt trời mái nhà đạt 20% công suất lắp đặt theo kế hoạch phát triển giai đoạn 2026 - 2030 của các địa phương.

Số liệu của Cục Thống kê cho thấy đầu năm 2026, VN có khoảng 28,6 triệu hộ gia đình. Như vậy, sẽ có khoảng 2,8 triệu mái nhà có thể lắp đặt điện mặt trời nếu đạt mục tiêu nói trên.

Mô hình được Bộ Công thương thúc đẩy là "tự sản, tự tiêu", kết hợp hệ thống lưu trữ BESS, nên công suất được thiết kế phù hợp nhu cầu thực tế của từng hộ gia đình. Trung bình mỗi hộ cần hệ thống công suất từ 3 - 5 kWp, tùy khu vực và quy mô sử dụng điện. Với mức bình quân khoảng 4 kWp/hộ, nếu 2,8 triệu hộ triển khai trong năm đầu tiên, tổng công suất lắp đặt mới có thể đạt khoảng 11.440 MW.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Các chuyên gia năng lượng ước tính nếu thực hiện đúng mục tiêu đề ra, sản lượng điện mặt trời bổ sung vào nguồn mỗi năm là rất lớn, có thể lên đến hàng ngàn MW. Qua đó, giúp hệ thống điện quốc gia giảm tải trực tiếp từ 3 - 10% công suất phụ tải đỉnh trong các tháng cao điểm nắng nóng.

Đơn cử, TP.HCM ước tính có khoảng 3 triệu căn nhà, theo ông Bùi Trung Kiên - Phó tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực TP.HCM. Nếu trừ đi số căn hộ chung cư không thể lắp điện mái nhà riêng được thì còn khoảng 2,5 triệu mái nhà. "Nếu mỗi năm phát triển khoảng 10%, tương đương 250.000 mái nhà lắp đặt điện mặt trời, với công suất trung bình 3 - 5 kWp/hệ thống, TP.HCM có thể bổ sung khoảng 1.000 MW công suất vào ban ngày có nắng", ông Kiên tính toán và nhấn mạnh, nếu mỗi địa phương được bổ sung từ vài trăm đến cả ngàn MW điện tái tạo trong năm, nguồn điện được bổ sung vào hệ thống sẽ đạt con số rất lớn.

Tuy nhiên, cũng theo ông Kiên, đây là "một chỉ tiêu cực kỳ khó" nếu không có cơ chế hỗ trợ mạnh và sự phối hợp quyết liệt từ nhiều cơ quan, tổ chức. Bởi giai đoạn đến năm 2020, với cơ chế giá FIT rất tốt nhưng cả nước chỉ phát triển hơn 100.000 hệ thống trên mái nhà. Số liệu cập nhật từ đầu năm đến nay cho thấy TP.HCM mới ghi nhận hơn 2.400 khách hàng đầu tư điện mặt trời mái nhà. "Dư địa phát triển còn rất lớn, nhưng để đạt mục tiêu cần sự vào cuộc mạnh mẽ của địa phương cùng các chính sách hỗ trợ tài chính cho người dân lắp điện mặt trời mái nhà có hệ thống lưu trữ", ông Kiên nói.

Khảo sát của Ngân hàng Thế giới (WB) cho thấy TP.HCM và Đà Nẵng là 2 đô thị có tiềm năng lớn để phát triển điện mặt trời mái nhà. Quá trình đô thị hóa nhanh đang khiến nhu cầu điện tại các thành phố lớn gia tăng mạnh, trong khi điện mặt trời mái nhà có thể mang lại hiệu quả kinh tế, tăng độ tin cậy của nguồn cung điện và hỗ trợ các lĩnh vực mới như xe điện, hệ thống thiết bị thông minh… WB ước tính gần 30% diện tích mái nhà tại 2 đô thị này đủ điều kiện lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà hiệu quả, góp phần giảm áp lực cung ứng điện trong tương lai.

Tăng tỷ lệ bán điện lên 50%, đơn giản hóa thủ tục

Để đạt được mục tiêu nói trên, các chuyên gia năng lượng cho rằng cần có cơ chế hỗ trợ rõ ràng, thực tế và đủ hấp dẫn.

TS Nguyễn Duy Khiêm, giảng viên Trường ĐH Quy Nhơn (tỉnh Gia Lai), thông tin qua quá trình tư vấn nhiều dự án điện mặt trời mái nhà tại khu vực miền Trung, ông nhận thấy thị trường đang có dấu hiệu tăng trưởng tích cực. "Sau khi Nghị định 58 về phát triển điện mặt trời mái nhà được đấu nối lên lưới điện quốc gia có hiệu lực, phong trào lắp đặt phát triển khá mạnh. Đặc biệt, từ đầu năm 2026 đến nay, số lượng hệ thống lắp mới tăng khoảng 30% so với cùng kỳ năm trước. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến chi phí lắp đặt và giá thiết bị, vật tư tăng trở lại", TS Khiêm cho biết.

ẢNH: H.Hy

Theo TS Khiêm, ngoài nhu cầu điện phục vụ sinh hoạt và sản xuất, xu hướng sử dụng xe điện ngày càng phổ biến cũng góp phần thúc đẩy nhu cầu lắp đặt điện mặt trời mái nhà. Giá xăng dầu biến động mạnh do xung đột quân sự tại Trung Đông càng khiến nhiều người tìm đến giải pháp năng lượng tiết kiệm và chủ động hơn.

"Trong bối cảnh nhu cầu điện tăng và giá điện có xu hướng đi lên, quyết định đầu tư điện mặt trời mái nhà ngày càng phổ biến, đặc biệt tại miền Trung - nơi có cường độ bức xạ tốt, hiệu quả kinh tế cao và thời gian thu hồi vốn nhanh. Tuy nhiên, hệ thống chỉ thực sự hiệu quả khi kết hợp với pin lưu trữ để sử dụng vào thời điểm không có nắng. Vấn đề là chi phí đầu tư vẫn còn khá lớn, trở thành rào cản đối với nhiều hộ gia đình", TS Khiêm nhận định.

Hiện TS Khiêm đang tư vấn cho 2 doanh nghiệp đầu tư hệ thống trạm sạc xe điện kết hợp mái che có lắp điện mặt trời. Chuyên gia này phân tích thêm, chủ trương của Chính phủ là khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu. Tuy nhiên, nếu muốn thúc đẩy người dân đầu tư hệ thống kèm pin lưu trữ, cần sớm ban hành cơ chế cho phép bán lượng điện dư lên lưới với tỷ lệ cao hơn. Cụ thể, hiện nay, tỷ lệ điện được phép hòa lưới mới chỉ khoảng 20% công suất. Dự thảo nâng lên 50% đã được lấy ý kiến từ lâu nhưng vẫn chưa được ban hành. Trong khi đó, chi phí đầu tư pin lưu trữ làm tăng thêm khoảng 50 - 80% giá trị hệ thống điện mặt trời. Vì vậy, nhiều hộ dân và doanh nghiệp chỉ đầu tư ở mức đủ dùng, dù họ muốn mở rộng công suất để bán điện lên lưới. Đây là điểm nghẽn cần được tháo gỡ nếu muốn phát triển mạnh mô hình điện mặt trời mái nhà. Chỉ cần nâng công suất hòa lưới lên 50% thì bức tranh về phong trào điện mặt trời trên mái nhà sẽ thay đổi hoàn toàn. Thứ 2 là cơ chế giá mua điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu thừa còn quá thấp cũng tạo rào cản cho hộ muốn đầu tư. Ngoài ra, một số rào cản cần loại bỏ càng nhanh càng tốt nhằm thúc đẩy điện mặt trời mái nhà trong hộ dân, doanh nghiệp nhỏ. Chẳng hạn, một số trường hợp cơ quan cấp phép đòi hỏi những thủ tục không có trong quy định; mua bán điện mặt trời không thể đấu nối vào lưới điện do điện lực địa phương chưa có đồng hồ để đo đếm...

Ông Nguyễn Quốc Dũng, Trưởng ban Kinh doanh Tập đoàn Điện lực VN (EVN), dẫn chứng EVN có khoảng 31 triệu khách hàng điện, chỉ cần 1/2 số này lắp điện mặt trời mái nhà có pin lưu trữ để sử dụng, hệ thống lưới điện quốc gia sẽ giảm áp lực rất lớn. Vì thế, cần có chính sách lắp điện mặt trời mái nhà có BESS cụ thể bằng tài trợ giảm giá đầu tư. Đây là một trong những cách mà nhiều nước từng áp dụng và thành công. Chẳng hạn, Úc từng có chủ trương tăng ngân sách chương trình hỗ trợ lên gấp 3 lần để thúc đẩy việc lưu trữ điện mặt trời mái nhà sau công tơ hộ gia đình. Chương trình này được thiết kế nhằm cắt giảm chi phí đầu tư ban đầu cho các hệ thống BESS tại nhà và đẩy nhanh việc lắp đặt lưu trữ sau công tơ. Đầu năm nay, Chính phủ Úc đã tăng ngân sách chương trình lên gấp 3 lần, khoảng 5,12 tỉ USD.

"Hỗ trợ bằng tiền cho hộ gia đình lắp đặt điện mặt trời mái nhà là chủ trương nhân văn của Chính phủ, khuyến khích để phát triển, nhưng phải bảo đảm sự ổn định. Muốn ổn định, phải có BESS và ưu tiên phát triển điện mặt trời mái nhà có BESS. Muốn vậy, người dân cần nguồn lực từ Chính phủ, cụ thể mức hỗ trợ bao nhiêu % khi lắp đặt. Những con số hỗ trợ càng chi tiết, rõ ràng và thực tế sẽ giúp người dân quan tâm, muốn đầu tư hơn", chuyên gia năng lượng Đào Nhật Đình chia sẻ.

Cấp bách cơ chế "dễ áp dụng, dễ thực hiện"

Giải pháp cấp bách theo các chuyên gia là sớm ban hành khung pháp lý riêng, cơ chế giá riêng phù hợp đặc thù vận hành của hệ thống điện mặt trời mái nhà có BESS.

Theo chuyên gia Đào Nhật Đình, Quy hoạch điện 8 điều chỉnh đã coi đầu tư thêm BESS là một cấu phần trong quy hoạch nguồn điện quốc gia với mục tiêu đạt từ 10.000 - 16.300 MW vào năm 2030. Tuy nhiên, trên thực tế, BESS trong hệ thống điện mặt trời mái nhà chiếm tỷ lệ vô cùng khiêm tốn. Tính đến đầu năm 2025, tổng công suất BESS lắp đặt tại VN vẫn dưới 100 MW, trong khi nhu cầu phát triển lên tới hơn 16 GW trong chưa đầy một thập niên.

"Cơ chế hỗ trợ phát triển BESS cần sớm được ban hành mới có thể đưa dòng điện mặt trời mái nhà chảy vào nền kinh tế một cách hiệu quả. Chúng ta đặt mục tiêu tăng trưởng 2 con số, trong đó, chủ trương lớn là tăng năng lượng tái tạo. Việc sớm ban hành cơ chế rõ ràng, dễ thực hiện, dễ áp dụng cho việc tăng tốc điện mặt trời mái nhà là cấp thiết. Không phải chuyện mua bao nhiêu đồng 1 kWh mà là một chính sách thông suốt, áp dụng được ngay và hiệu quả. Chứ không nên mỗi lần đề cập lại tiếp tục lấy ý kiến và chờ đợi... thì rất khó đưa dòng điện tái tạo vào cuộc sống một cách hữu ý và đúng kỳ vọng", ông Đào Nhật Đình nhấn mạnh.

TS Ngô Đức Lâm, nguyên Phó viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công thương), nhận xét: Thời gian qua, chính sách phát triển năng lượng tái tạo nói chung và điện mái nhà của chúng ta khá tốt. Tuy nhiên, điện mái nhà có đặc điểm riêng là phụ thuộc vào cường độ nắng, nên ở miền Nam và Trung có ưu thế hơn so với miền Bắc.

"Đối với điện mái nhà thì vấn đề thách thức hiện nay là công suất sản xuất, tiêu thụ và lưu trữ. Với một số nước phát triển và điều kiện kinh tế tốt thì họ sẽ đầu tư hệ thống lưu trữ tập trung cho một vùng, một khu vực. Việc này đòi hỏi chi phí đầu tư lớn, nhưng ngược lại thu hút được sự tham gia của cộng đồng. Về lâu dài, đây là giải pháp cần phải tính đến. Trong khi đó, chính sách hiện nay của VN là khuyến khích tự sản tự tiêu và kèm theo pin lưu trữ. Do vậy, suất đầu tư tăng thêm ít nhất 50%, vì vậy mà thời gian qua vẫn còn nhiều người chưa mạnh dạn phát triển", TS Ngô Đức Lâm phân tích.

Vì vậy, Nhà nước có thể dùng cơ chế tài chính và lãi suất để hỗ trợ người dân phần chi phí đầu tư hệ thống pin. Bên cạnh đó, với xu hướng phát triển của lĩnh vực này trong thời gian tới thì việc kiểm soát chất lượng sản phẩm, thiết bị đầu vào và giá cả là rất quan trọng. "Ngoài ra, Chính phủ cần tiếp tục hoàn thiện chính sách về giá và hạ tầng đấu nối để người dân tham gia tốt hơn trong việc hòa điện mái nhà lên lưới", TS Ngô Đức Lâm lưu ý.

Ông Nguyễn Quốc Dũng gợi ý VN có thể áp dụng cơ chế hỗ trợ bằng tiền cho chi phí lắp điện mặt trời mái nhà có pin lưu trữ hiệu quả hơn. Thực tế trong lịch sử ngành điện từng có những chính sách hỗ trợ người dân rất lớn và đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Chẳng hạn, từ năm 2005, EVN bắt đầu triển khai các chiến dịch vận động và hỗ trợ thay thế bóng đèn sợi đốt (bóng tròn) bằng đèn compact nhằm tiết kiệm điện năng giảm hơn 80%, giảm tải cho hệ thống lưới điện và bảo vệ môi trường. Hay liên quan năng lượng mặt trời, giai đoạn 2011 - 2013, EVN đã thực hiện chương trình hỗ trợ khách hàng lắp đặt bình nước nóng năng lượng mặt trời với mức 1 triệu đồng/bình và đạt hiệu quả ngoài mong đợi.

Nếu làm được như vậy, VN không chỉ không lo thiếu điện mà còn có điện sạch sử dụng, đúng theo xu hướng hiện đại của thế giới.