Tháo điểm nghẽn cơ chế vận hành

Phân quyền phải đi đôi với nguồn lực

Với diện tích hơn 120 km² và hơn 9.100 nhân khẩu, xã Vân Sơn (Phú Thọ) kỳ vọng tận dụng thế mạnh về nông nghiệp và cảnh quan trở thành khu du lịch cấp tỉnh vào năm 2030. Nhưng mục tiêu ấy không hề dễ dàng, khi trước mắt là những điểm nghẽn về hạ tầng.

ẢNH: NGUYỄN TRƯỜNG

Bí thư xã Nguyễn Duy Tư chia sẻ, giao thông và điện đang là hai "điểm yếu chí mạng" của địa phương. Đường nhỏ, hẹp khiến xe lớn khó tiếp cận, ảnh hưởng đến cả phát triển du lịch và tiêu thụ nông sản. Điện yếu cũng hạn chế khả năng đầu tư máy móc sản xuất quy mô lớn, trong khi các cơ sở du lịch cộng đồng chưa thể trang bị đầy đủ thiết bị phục vụ du khách.

Địa bàn rộng cũng tạo thêm áp lực cho bộ máy. Các trụ sở cơ quan chính quyền được bố trí cách nhau 4 - 5 km, gây khó khăn nhất định trong phối hợp công việc. "Để đi thăm hỏi gia đình chính sách, có nơi cán bộ phải leo dốc bộ ít nhất 20 phút mới tới một nhà dân", bà Bùi Thị Hằng, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Vân Sơn, kể.

Câu chuyện của Vân Sơn cho thấy một vấn đề lớn: khi cấp xã được giao thêm nhiệm vụ, điều cần quan tâm là phải đảm bảo khả năng thực thi quyền hạn đó. Đây cũng là khó khăn được phản ánh tại nhiều địa phương.

Ban Thường vụ Tỉnh ủy Lào Cai cho biết, một số lĩnh vực phức tạp như đất đai, xây dựng, quy hoạch, tài chính - kế hoạch đã được phân cấp nhưng chưa đi kèm đầy đủ thẩm quyền quyết định, quy trình nghiệp vụ và kinh phí. Vì vậy, có trường hợp cán bộ cơ sở vừa xử lý công việc, vừa phải xin ý kiến cấp trên. Tại Hà Nội, 101/126 xã, phường, tương đương 80,2%, đề xuất tạm dừng ít nhất một nhiệm vụ phân cấp, ủy quyền. Phần lớn vướng mắc không nằm ở việc thiếu thẩm quyền, mà ở điều kiện thực hiện, hướng dẫn chuyên môn và nhân lực.

Bộ Nội vụ đánh giá, khi vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, phân cấp, phân quyền đã có bước tiến lớn nhưng điều kiện đảm bảo chưa theo kịp. Đây là vướng mắc cốt lõi gắn với vận hành ở cơ sở. Thực tế cho thấy nếu chỉ mở rộng quyền hạn mà không bổ sung tương xứng biên chế, ngân sách, cơ sở vật chất, trang thiết bị, dữ liệu và năng lực cán bộ, sẽ hình thành khoảng cách giữa "quyền trên giấy" và "năng lực thực tế". Khi ấy, phân quyền có thể trở thành áp lực đối với cấp cơ sở thay vì tạo động lực phát triển.

Các hướng dẫn thực hiện thẩm quyền, nhiệm vụ được giao cũng còn thiếu. Theo Bộ Nội vụ, thể chế và cơ chế vận hành chưa thật sự đồng bộ, thống nhất ở một số lĩnh vực. Hệ thống pháp luật hiện hành được hình thành qua nhiều giai đoạn, gắn với mô hình cũ, nhiều quy định vẫn mặc định sự tồn tại của cấp huyện, cơ quan chuyên môn cấp huyện hoặc quy trình xử lý qua nhiều tầng nấc. Do đó, nếu không sửa đổi kịp thời, cấp xã dù được giao thẩm quyền vẫn có thể lúng túng trong áp dụng pháp luật.

Báo cáo của Chính phủ cũng thẳng thắn thừa nhận, tốc độ luật hóa các quy định chuyên ngành còn chậm hơn tốc độ đổi mới của bộ máy. Đến nay, vẫn còn 129 văn bản liên quan đến việc vận hành chính quyền 3 cấp phải tập trung rà soát và sửa đổi để bảo đảm có hiệu lực trước ngày 1.3.2027. Cạnh đó, 21 văn bản trong số đó phải khẩn trương sửa đổi để khắc phục ngay các vướng mắc, bất cập trong thực hiện chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của chính quyền 3 cấp.

Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội Quốc hội Tạ Văn Hạ nhấn mạnh, giao quyền mà nguồn lực vẫn nằm ở cấp trên sẽ khiến cấp xã khó thoát khỏi cách vận hành cũ. "Điều này đòi hỏi giao nhiệm vụ phải đi cùng ngân sách, biên chế, dữ liệu và công cụ thực thi cần thiết", ông Hạ nói.

"Không để khoảng trống quản trị"

Bên cạnh cơ chế vận hành, quy mô xã, phường sau sắp xếp cũng đang là một bất cập nổi cộm. Hơn 21% số xã chưa đạt tiêu chuẩn theo quy định. Theo báo cáo của Chính phủ, tại một số địa phương, ranh giới đơn vị hành chính sau sắp xếp chưa thực sự phù hợp với không gian phát triển, còn chia cắt các khu vực đô thị, khu công nghiệp, khu kinh tế, vùng du lịch và các khu vực có tính liên kết cao.

ẢNH: TUYẾN PHAN

Cạnh đó, theo Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, khi không còn cấp huyện, nhiều chức năng điều phối liên xã (hạ tầng, quy hoạch, đất đai, phòng chống thiên tai…) phải được thiết kế lại, trong đó cấp tỉnh giữ vai trò chiến lược và điều phối, cấp xã trực tiếp phục vụ người dân. Song điều này cũng đồng nghĩa khoảng cách quản trị giữa tỉnh và xã lớn hơn trước. Nếu không có cơ chế điều phối vùng, liên xã thì có thể xuất hiện khoảng trống quản trị ở những vấn đề vượt quá phạm vi một xã nhưng chưa đủ tầm để cấp tỉnh xử lý trực tiếp.

Hà Nội là một điển hình cho yêu cầu trên. Việc hình thành trục phát triển sông Hồng, các đô thị vệ tinh, trung tâm đổi mới sáng tạo… đang làm thay đổi mạnh mẽ cấu trúc không gian phát triển, vượt ra ngoài phạm vi quản lý của từng đơn vị hành chính riêng lẻ. Nhiều xã, phường không còn chỉ thực hiện chức năng quản lý hành chính truyền thống mà đang từng bước trở thành trung tâm dịch vụ, thương mại, logistics, công nghiệp công nghệ cao, đổi mới sáng tạo hoặc cửa ngõ kết nối vùng.

Ông Tạ Văn Hạ cho rằng để lấp khoảng trống quản trị, chính quyền cấp tỉnh phải thực hiện tốt vai trò nhạc trưởng điều phối chiến lược, phân bổ nguồn lực chung và quy hoạch liên kết vùng. Cùng đó, lãnh đạo các xã, phường cần chủ động ngồi lại với nhau để thống nhất cơ chế điều phối ngang đối với các công việc chung thay vì thụ động chờ cấp trên giải quyết.

Để giải quyết các vướng mắc, Thành ủy Hà Nội đề xuất T.Ư sớm ban hành quy định về tổ chức các cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã theo hướng phân loại đơn vị hành chính loại I, II, III; đồng thời cho phép áp dụng những tiêu chí đặc thù của đô thị đặc biệt đối với các xã, phường có quy mô lớn, tốc độ đô thị hóa cao và yêu cầu quản trị phức tạp. Tại hội nghị sơ kết 1 năm chính quyền 3 cấp, ngày 1.7, Bí thư Thành ủy Đồng Nai Vũ Hồng Văn cũng đề nghị T.Ư cho phép TP.Đồng Nai tiếp tục rà soát, đánh giá toàn diện để nghiên cứu, đề xuất phương án điều chỉnh địa giới, sắp xếp, sáp nhập các đơn vị hành chính cấp xã. Nhiều địa phương cũng đã đề xuất tiếp tục sắp xếp xã phường.

Tại Hội nghị quán triệt, triển khai các nghị quyết, kết luận của Hội nghị T.Ư 3, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: T.Ư không đặt vấn đề sắp xếp, điều chỉnh lại địa giới hành chính cấp xã, vì cơ bản cả hệ thống đang hoạt động ổn định, hiệu quả. Tỉnh, thành phố nào thấy thật sự cần thiết phải điều chỉnh, theo nguyện vọng chính đáng của nhân dân thì đề xuất cấp có thẩm quyền quyết định.

Ông Tạ Văn Hạ cho rằng đây là cơ hội để địa phương tự điều chỉnh không gian phát triển một cách căn cơ và thực chất. Phương án sắp xếp xã, phường trước đây cũng do địa phương tự đề xuất, vì vậy các địa phương không nên ngại thay đổi. Khi phát hiện những điểm chia cắt không gian bất hợp lý hay sự chồng chéo, vướng mắc cản trở tăng trưởng, các địa phương hoàn toàn có thể đề xuất điều chỉnh. "Mục tiêu của việc điều chỉnh không thay đổi, đó là hình thành những đơn vị hành chính cơ sở có quy mô tối ưu, đủ thực lực, năng lực và dư địa không gian để kiến tạo phát triển bền vững", ông Hạ nhấn mạnh.

Trong phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị sơ kết 1 năm chính quyền 3 cấp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đã nhấn mạnh nhiệm vụ hoàn thiện mô hình tổ chức và cơ chế vận hành của chính quyền địa phương 2 cấp. "Tiếp tục rà soát tổ chức bộ máy, biên chế, cơ chế phân bổ nguồn lực phù hợp quy mô dân số, diện tích, mức độ đô thị hóa, đặc điểm vùng miền và khối lượng công việc, không áp dụng cào bằng. Nghiên cứu mô hình đơn vị hành chính đô thị hạt nhân trong tỉnh, thành phố, có thẩm quyền và công cụ phù hợp để điều phối hạ tầng, dịch vụ công, không gian kinh tế trọng điểm, liên kết vùng và hình thành các cực tăng trưởng mới", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ.