TP.HCM tiên phong kiến tạo thể chế

Đây là nhận định chung của nhiều chuyên gia, nhà khoa học xuất phát từ thực tiễn hàng chục năm nghiên cứu, cùng tham gia xây dựng chính sách cho TP.HCM và chứng kiến nhiều mô hình, chính sách được nhân rộng ra cả nước.

TRUYỀN THỐNG NĂNG ĐỘNG, KHÔNG CHỜ ĐỢI

PGS-TS Nguyễn Văn Hiệp (nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Thủ Dầu Một) khái quát tiến trình vận động lịch sử thể chế của TP.HCM qua 4 giai đoạn: chuyển dịch từ áp lực thực tiễn và sự năng động sáng tạo; thí điểm mô hình tự cân đối và tự chủ sản xuất; chủ động đề xuất lập quy và cơ chế đặc thù; luật hóa mô hình quản trị siêu đô thị.

Ông Hiệp cho biết những năm đầu sau ngày đất nước thống nhất, khi nền kinh tế quốc gia đối mặt muôn vàn khó khăn, TP.HCM đã không thụ động chờ đợi hay đổ lỗi cho hoàn cảnh. Thay vào đó, thành phố chủ động cho phép và bảo vệ việc triển khai các mô hình thí điểm về tự chủ sản xuất kinh doanh, tự cân đối nguồn vốn, liên doanh liên kết và áp dụng cơ chế giá thị trường tại một số đơn vị kinh tế cơ sở. Những bước đi mang tính đột phá, linh hoạt này đã tháo gỡ các nút thắt trong lưu thông phân phối, khơi thông dòng chảy hàng hóa giữa thành thị và nông thôn, cứu sống nhiều doanh nghiệp và bảo đảm an sinh, đời sống người dân.

ẢNH: NHẬT THỊNH

"Điều quan trọng nhất là chính những bài học thành công sinh động mang tính hiện thực từ mảnh đất này đã tạo ra sức thuyết phục mạnh mẽ, cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc để Đảng ta định hình, củng cố và chính thức ban hành đường lối Đổi mới toàn diện tại Đại hội VI năm 1986, mở đường cho việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa", PGS-TS Nguyễn Văn Hiệp nói.

Khi đất nước bắt đầu hội nhập quốc tế, TP.HCM cũng là địa phương tiên phong trong việc tạo "luồng xanh" đón nhà đầu tư nước ngoài, điển hình là khu chế xuất Tân Thuận thành lập cuối năm 1991. Sự phát triển của khu chế xuất Tân Thuận gắn với đại lộ Nguyễn Văn Linh và khu đô thị mới Phú Mỹ Hưng đã mở ra xu hướng sử dụng vốn đầu tư nước ngoài và hợp tác công - tư trong phát triển hạ tầng, đô thị và không gian kinh tế mới. Mô hình này góp phần chuyển dịch tư duy phát triển đô thị từ cơ chế nhà nước trực tiếp bao cấp sang huy động nguồn lực xã hội và nguồn vốn FDI.

TRÁI NGỌT TỪ NHỮNG CƠ CHẾ ĐẶC THÙ

TS Trần Du Lịch, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế TP.HCM, nhận định điểm nổi bật nhất của TP.HCM đóng góp vào sự hình thành chính sách chung cho cả nước là thể chế kinh tế. Các mô hình thí điểm đã trở thành định chế chung của cả nước có thể kể đến như cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước, xây dựng trung tâm giao dịch chứng khoán, thành lập Quỹ đầu tư phát triển đô thị, phát hành trái phiếu đô thị, thành lập ngân hàng thương mại cổ phần đầu tiên của cả nước…

Trong 10 năm qua, TP.HCM tiếp tục giữ vai trò tiên phong trong việc thí điểm các chính sách đặc thù thông qua Nghị quyết 54/2017, Nghị quyết 98/2023 và Nghị quyết 260/2025 của Quốc hội. Từ nghị quyết đặc thù, TP.HCM triển khai những điều chưa có tiền lệ, như dùng ngân sách hỗ trợ lãi suất cho hộ nghèo, chi thu nhập tăng thêm cho nhân sự khu vực công, kích hoạt lại hợp đồng BT (xây dựng - chuyển giao). Về tổ chức bộ máy, TP.HCM thí điểm thành lập Sở An toàn thực phẩm, thành lập TP.Thủ Đức là "thành phố trong thành phố" đầu tiên cả nước.

Đặc biệt, với những chính sách thu hút nhà đầu tư chiến lược, hàng loạt dự án trọng điểm được khởi công, động thổ trong giai đoạn 2025 - 2026 như Khu liên hợp thể thao Rạch Chiếc, cầu Cần Giờ, cầu Phú Mỹ 2, Trung tâm hành chính thành phố mới, metro Bến Thành - Thủ Thiêm, chỉnh trang khu Bến Nhà Rồng - Khánh Hội. Trong dịp kỷ niệm 50 năm thành phố Sài Gòn - Gia Định mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, thêm loạt dự án với tổng vốn hơn hàng trăm ngàn tỉ đồng cũng sẽ khởi công như cầu vượt biển Cần Giờ - Vũng Tàu, cao tốc Hồ Tràm - sân bay Long Thành, cầu đường Bình Tiên, đường liên cảng Cát Lái - Phú Hữu…

Không chỉ dừng lại ở những dự án hạ tầng kỹ thuật, loại hợp đồng BT còn được mở rộng ra lĩnh vực chỉnh trang đô thị, mà điển hình là khu Mả Lạng (P.Cầu Ông Lãnh) và chợ Gà - chợ Gạo (P.Bến Thành) vừa được HĐND TP.HCM thông qua giữa tháng 6.2026. Đây là những khu vực bị xem như 2 "khu ổ chuột" giữa lòng thành phố với hơn 1.650 hộ dân và hơn 5.400 nhân khẩu. Khi hoàn thành, không chỉ diện mạo đô thị khang trang hơn mà còn mang lại chất lượng sống tốt hơn cho người dân.

KỲ VỌNG TỪ LUẬT ĐÔ THỊ ĐẶC BIỆT

Nhiều chuyên gia đánh giá TP.HCM cùng với Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu (cũ) là 3 địa phương năng động bậc nhất cả nước nên sau khi sáp nhập càng có điều kiện để tiên phong thử nghiệm, kiến tạo thể chế.

TS Trần Du Lịch nhìn nhận Bình Dương trước đây là tỉnh đi đầu trong 3 mô hình đổi mới sáng tạo như trải thảm đỏ đón nhà đầu tư, xây dựng khu công nghiệp, sử dụng doanh nghiệp nhà nước (Tập đoàn Becamex) làm mũi đột phá. Trong khi đó, Bà Rịa-Vũng Tàu đi đầu trong đổi đất lấy hạ tầng, phát triển giao thông. "Ba địa phương năng động, sáng tạo hàng đầu đã nhập lại làm một. Như vậy, 1 + 1 + 1 không phải chỉ thành 3 mà là thành 4, thành 5, thành 6 trong tương lai gần khi có luật Đô thị đặc biệt", TS Trần Du Lịch kỳ vọng.

Ở góc độ xây dựng luật, TS Nguyễn Thị Thiện Trí (Trường ĐH Luật TP.HCM) đánh giá dự thảo luật Đô thị đặc biệt đang được soạn thảo đã đáp ứng một phần yêu cầu kiến tạo mô hình quản trị hiện đại cho TP.HCM. Cụ thể, dự thảo đã có những quy định theo hướng trao quyền tự quyết cho TP.HCM, chuyển giao thẩm quyền từ T.Ư xuống chính quyền địa phương theo hướng thẩm quyền Quốc hội chuyển cho HĐND, thẩm quyền Chính phủ đưa về UBND, thẩm quyền Thủ tướng đưa về Chủ tịch UBND TP.HCM. Một điểm rất đáng chú ý là dự thảo cho phép TP.HCM ban hành văn bản quy phạm pháp luật khác với văn bản của cơ quan T.Ư và quyết định thí điểm các mô hình kinh tế mới chưa có tiền lệ. Bà Trí đánh giá 2 thẩm quyền này khá nổi bật, giúp giải quyết 2 điểm nghẽn lớn mà hầu hết các đô thị lớn, đặc biệt là TP.HCM, gặp phải.

Cụ thể, thẩm quyền ban hành văn bản khác hoặc khi chưa có nghị định, thông tư từ T.Ư sẽ giải quyết được điểm nghẽn thiếu quy định từ văn bản dưới luật, còn thí điểm các mô hình mới sẽ giải quyết bất cập chưa có luật hoặc luật không đáp ứng nhu cầu của đô thị đặc biệt.