Tranh luận từ đề văn 'Steve Jobs Việt Nam' nảy sinh từ đâu?

Steve Jobs là ai, có nên sử dụng những "mã văn hóa" mang tính đặc thù?

Ngay sau khi đề thi được công bố, câu hỏi liên quan đến "Steve Jobs Việt Nam" đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của giáo viên, học sinh và dư luận. Một bộ phận ý kiến cho rằng đề bài mang tính thời sự, gợi mở tinh thần đổi mới sáng tạo, phù hợp điều mà giáo dục hiện đại đang hướng tới. Tuy nhiên, có không ít băn khoăn xoay quanh tính công bằng trong nhận thức của thí sinh.

ảnh: Ngọc Dương

Lý do chính của tranh luận nằm ở việc đề bài sử dụng một hình mẫu cụ thể là Steve Jobs - một doanh nhân công nghệ nổi tiếng toàn cầu. Trong khi nhiều học sinh ở đô thị có thể dễ dàng tiếp cận thông tin về các nhân vật này thì với học sinh vùng sâu, vùng xa, miền núi, đây không phải là một cái tên quen thuộc. Sự khác biệt về điều kiện tiếp cận thông tin phần nào tạo ra cảm giác "lệch chuẩn" ngay từ điểm xuất phát.

Trong bối cảnh phòng thi, chỉ một chi tiết chưa rõ cũng có thể khiến thí sinh lúng túng, mất tự tin. Việc không biết Steve Jobs là ai có thể khiến một số em mất thời gian suy đoán, thậm chí hiểu chưa đúng yêu cầu của đề. Đây chính là nguyên nhân khiến nhiều giáo viên đặt vấn đề là đề thi quốc gia có nên sử dụng những "mã văn hóa" mang tính đặc thù mà không phải học sinh nào cũng có điều kiện tiếp cận?

Bên cạnh đó, một số ý kiến còn cho rằng việc lấy một cá nhân cụ thể làm hình mẫu có thể vô tình tạo ra cách hiểu rằng thành công chỉ gắn với những biểu tượng nổi bật trong lĩnh vực công nghệ, trong khi xã hội cần nhiều dạng tài năng khác nhau...

Nhìn từ cấu trúc đề - câu hỏi có thực sự "gây khó"?

Dù vậy, nếu phân tích kỹ cấu trúc đề thi, có thể thấy câu hỏi không nhằm kiểm tra kiến thức về một cá nhân cụ thể. Phần lời dẫn (Nước Mĩ có Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk... với những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới) đã đặt vấn đề trong một ngữ cảnh rõ ràng, đồng thời gợi mở những khái niệm mang tính khái quát như sáng tạo, đổi mới, dám nghĩ khác. Đặc biệt, văn bản ở phần đọc hiểu đóng vai trò định hướng tư duy, cung cấp "chất liệu" để học sinh triển khai bài viết.

Nhờ đó, ngay cả khi không biết rõ Steve Jobs là ai, thí sinh vẫn có thể tiếp cận vấn đề theo hướng chung là làm thế nào để nuôi dưỡng những con người có tư duy sáng tạo, có khả năng tạo ra giá trị mới cho xã hội. Nói cách khác, đề thi hướng đến đánh giá năng lực đọc - hiểu - liên hệ và lập luận, thay vì kiểm tra mức độ hiểu biết về một nhân vật cụ thể.

Từ góc nhìn này, câu hỏi vẫn đảm bảo yêu cầu của một đề nghị luận xã hội có tính gợi mở, có tính gợi dẫn và khuyến khích học sinh bày tỏ quan điểm cá nhân. Việc sử dụng hình tượng "Steve Jobs" có thể xem như một cách cụ thể hóa vấn đề, giúp đề bài gần gũi hơn với thực tiễn hội nhập.