Vàng rải trong mộ táng nhà giàu ở Gò Đất Nại

Khu mộ táng quy chuẩn cao

TS Nguyễn Khánh Trung Kiên cùng cộng sự ở Viện Khoa học xã hội Nam bộ đã có một đợt khai quật đáng nhớ ở Gò Đất Nại. Di tích nằm trên một gò cát lớn dọc theo sông Đăng (xã Đất Đỏ, TP.HCM), có cao trình khoảng 18 - 20 m so với mực nước biển. Đây là vùng địa hình cận biển, không chịu tác động của thủy triều, điều kiện thuận lợi cho việc cư trú thời cổ đại.

ẢNH: NHÓM NGHIÊN CỨU

Có tới 15 di tích mộ táng được phát hiện trong đợt khai quật 2025 này, mật độ phân bố cao - cứ 9 m2 có một ngôi mộ. Trong đó có 9 mộ huyệt đất và 6 mộ nồi vò. "Sự phân bố trong bình diện khai quật và địa tầng cho thấy sự tồn tại của hai táng thức có sự tiếp nối về mặt thời gian", TS Nguyễn Khánh Trung Kiên nói.

Đồ tùy táng trong mộ huyệt đất phong phú, phản ánh sự phân hóa xã hội rõ rệt. Đồ gốm được sắp xếp có tính quy luật, ở đầu mộ thường đặt bát bồng, giữa thân là các dải gốm lót hoặc các tô gốm và phía chân là các nồi hình cầu. Đồ sắt như thuổng, dao, giáo thường được đặt bên phải hoặc ở phần đầu người chết. Đặc biệt, khu vực phần ngực và đầu thường được rải số lượng lớn hạt chuỗi thủy tinh Indo-Pacific, trang sức bằng mã não, garnet và các lá vàng cắt mỏng. "Sự sắp xếp này thể hiện một nghi thức mai táng phức tạp đã hình thành và niềm tin vào thế giới bên kia của cộng đồng", TS Kiên cho biết.

Loại hình mộ nồi vò có niên đại muộn hơn so với mộ huyệt đất. Đồ tùy táng đi kèm rất ít, chủ yếu là 1-2 nồi gốm kích thước nhỏ đặt bên trong hoặc bên ngoài vò. Số lượng hạt chuỗi thủy tinh trong mộ vò cũng rất thấp so với mộ huyệt đất.

Bộ sưu tập di vật thu được tại Gò Đất Nại mang tính đại diện cao cho văn hóa vật chất thời đại Sắt, bao gồm hàng vạn mảnh gốm, hàng nghìn hạt chuỗi thủy tinh, cùng các công cụ kim loại và đá quý. Bên cạnh đó, việc phát hiện 11 vòi bình (kendi) trong tầng văn hóa cư trú mở ra hướng nghiên cứu về mối liên hệ với văn hóa Óc Eo và văn hóa Champa sớm.

Sự giàu có của tầng lớp địa vị cao

Nhóm nghiên cứu đã có những phân tích hiện vật tại Gò Đất Nại.

Có 34 hiện vật sắt được tìm thấy, chủ yếu là công cụ sinh hoạt (13 dao, 13 thuổng), vũ khí (4 giáo), 1 lưỡi câu và 3 mảnh công cụ. Các công cụ này được rèn đập với kỹ thuật cao, phần chuôi thường uốn hình lòng máng để tra cán. Việc chôn cất công cụ và vũ khí cùng tử thi không chỉ thể hiện vai trò của người chết lúc sinh thời mà còn phản ánh sự phát triển của nghề luyện kim sắt tại chỗ hoặc thông qua giao lưu trao đổi.

ẢNH: NHÓM NGHIÊN CỨU

Kim loại vàng phát hiện 67 tiêu bản, gồm 60 lá vàng dát mỏng, cắt nhỏ hình vuông/chữ nhật và 07 khoen vàng hình khuyết. Một số lá vàng có dấu vết đục lỗ xuyên thân. Việc rải vàng trong mộ khả năng là biểu hiện của tín ngưỡng và tôn giáo, đồng thời là minh chứng cho sự giàu có của tầng lớp địa vị cao trong cộng đồng.

TS Kiên cho rằng đồ trang sức là loại hình quan trọng của di tích Gò Đất Nại, qua khai quật đã thu được 6.830 hạt chuỗi thủy tinh Indo-Pacific. Hạt chuỗi có màu sắc đa dạng: màu cam chiếm gần một nửa, đỏ chiếm 1/4, còn lại là vàng và xanh dương. Hình dáng phổ biến là tròn dẹt và ống trụ tròn, kích thước chủ yếu là loại nhỏ và trung bình. Đặc biệt, có sự xuất hiện của loại hạt khía dọc thân (Glass Melon Beads) là sản phẩm du nhập từ bên ngoài. Số lượng lớn của các đồ trang sức thủy tinh này khẳng định Gò Đất Nại chính là một điểm giao thương quan trọng trong mạng lưới thương mại hàng hải cổ đại.

Bên cạnh đó, có 14 hạt mã não đỏ (carnelian) được đánh bóng tinh xảo, cùng với 25 hạt garnet (hồng ngọc lựu) đã khoan lỗ nhưng vẫn giữ nguyên dáng thô tự nhiên, 1 hạt thạch anh mài lục giác đều, và 1 khuyên tai ba mấu bằng đá nephrite đã được tìm thấy. "Khuyên tai ba mấu bằng ngọc nephrite là di vật điển hình mang yếu tố văn hóa Sa Huỳnh, đồng thời gợi ý nguồn gốc nguyên liệu xa xôi, có thể từ Đông Nam Á hải đảo hoặc Đài Loan", TS Kiên chia sẻ.

Chùm di tích ven biển quý quá

PGS-TS Bùi Chí Hoàng, Ủy viên Hội đồng Di sản quốc gia, đánh giá phát hiện khảo cổ về Gò Đất Nại rất quý giá. "Thuộc loại xịn đấy. Khu vực đó công nghiệp hóa rất nhiều rồi, thành ra bây giờ phát hiện một chùm di tích ven biển như thế rất là hay. Điều đó là một trong những yếu tố cho thấy mối quan hệ giao thương giữa vùng đất Nam bộ với khu vực Đông Nam Á, Đài Loan. Chúng ta có một loạt đồ ngọc nguyên liệu nhập từ Đài Loan rất hay", PGS-TS Bùi Chí Hoàng nói.

ẢNH: NHÓM NGHIÊN CỨU

PGS-TS Bùi Chí Hoàng cũng nhấn mạnh nhiều lần về sự nguyên vẹn khi khai quật ở Gò Đất Nại. "Di tích hiện nay còn rất nguyên", TS Hoàng nói.

Ông cũng mở rộng vấn đề: "Nên có thái độ ứng xử tốt về bảo tồn và nghiên cứu sâu về Gò Đất Nại để thấy được tính bản địa của cộng đồng cư dân vùng đất này. Đây là những giá trị, đề nghị TP.HCM có chủ trương và đầu tư thích đáng để nghiên cứu sâu về điểm này, để nhận diện được tính bản địa của cộng đồng cư dân tại Gò Đất Nại. Thành phố cũng nên đầu tư nghiên cứu mối quan hệ giao thương của khu vực này với các quốc gia Đông Nam Á. Phải nhấn mạnh vào nghiên cứu sâu, vì mình mới phát hiện ra thôi chứ chưa có nghiên cứu sâu. Nó là một di sản vô cùng giá trị". (còn tiếp)