Việt Nam muốn phát triển bền vững phải đổi mới giáo dục

Trong thế kỷ 21, sức mạnh quốc gia không chỉ được đo bằng quy mô kinh tế hay thành tựu công nghệ, mà trước hết bằng chất lượng con người: khả năng học hỏi, sáng tạo, hợp tác, thích ứng và giải quyết những vấn đề mới.

Chương trình Nghị sự 2030 của Liên Hiệp Quốc xác định Mục tiêu phát triển bền vững số 4 (SDG 4) là bảo đảm giáo dục có chất lượng, công bằng, bao trùm và thúc đẩy cơ hội học tập suốt đời cho tất cả mọi người. Mục tiêu này không chỉ yêu cầu trẻ em được đến trường, mà còn đòi hỏi người học đạt được năng lực cần thiết, được phát triển toàn diện và có khả năng đóng góp cho xã hội bền vững.

Với VN, phấn đấu sớm đạt các mục tiêu SDG 4 vào năm 2030 là một khát vọng chính đáng và cấp thiết. Tuy nhiên, thành công trong giáo dục không thể chỉ được đo bằng số trường lớp, tỷ lệ đi học, bằng cấp hay thứ hạng trong các kỳ thi. Thước đo cuối cùng phải là sự trưởng thành của người học và những giá trị họ tạo ra cho bản thân, cộng đồng và đất nước.

Từ truyền thụ kiến thức đến phát triển năng lực

Trong thời đại internet, trí tuệ nhân tạo (AI) và khoa học phát triển nhanh chóng, điều quan trọng không còn chỉ là người học nhớ được bao nhiêu, mà là biết sử dụng tri thức để làm gì.

Việt Nam muốn phát triển bền vững phải đổi mới giáo dục - Ảnh 1.

Giáo dục cần giúp trẻ em đọc hiểu tốt, tư duy toán học vững, biết đặt câu hỏi, sáng tạo và hợp tác…

ẢNH: NHẬT THỊNH

Giáo dục cần tập trung phát triển 5 năng lực nền tảng: tư duy độc lập và phản biện; sáng tạo và giải quyết vấn đề; giao tiếp và hợp tác; phẩm chất đạo đức và trách nhiệm công dân; tự học và học tập suốt đời. Những năng lực này không thay thế kiến thức nền tảng, mà đòi hỏi người học phải hiểu sâu, biết kết nối và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

Đổi mới không có nghĩa là giảm nhẹ yêu cầu học tập, mà là chuyển từ học để trả lời những câu hỏi có sẵn sang học để hiểu sâu, đặt câu hỏi tốt và giải quyết những vấn đề chưa có lời giải đơn giản.

Muốn vậy, lớp học phải trở thành nơi học sinh (HS) được suy nghĩ, thử nghiệm, trao đổi và mắc sai lầm để tiến bộ. Giáo viên (GV) không chỉ truyền đạt tri thức mà còn thiết kế tình huống học tập, hướng dẫn HS tìm kiếm bằng chứng, kết nối kiến thức và tự xây dựng lời giải.

Cần mở rộng dạy học theo vấn đề và dự án; tăng cường thực hành, thí nghiệm, trải nghiệm; phát triển tư duy liên ngành và cá thể hóa việc học. HS có thể vận dụng kiến thức nhiều môn để thiết kế trường học xanh, tiết kiệm năng lượng, giảm rác thải hoặc giải quyết vấn đề của cộng đồng.

Đổi mới kiểm tra, đánh giá để khuyến khích sáng tạo

Không thể dạy học sáng tạo bằng một hệ thống chỉ thưởng cho ghi nhớ. Nếu chương trình khuyến khích tư duy độc lập nhưng các kỳ thi chủ yếu đo khả năng tái hiện kiến thức, GV và HS vẫn sẽ bị cuốn vào lối học phục vụ thi cử.

Vì vậy, cần đổi mới đồng bộ kiểm tra, đánh giá. Bên cạnh kiến thức nền tảng, phải coi trọng năng lực vận dụng, lập luận, giải quyết vấn đề, thực hành, thuyết trình, hợp tác và sáng tạo.

Ở cấp hệ thống, cần theo dõi không chỉ tỷ lệ nhập học và hoàn thành chương trình, mà cả năng lực đọc hiểu, toán học, kỹ năng số, khả năng vận dụng kiến thức và khoảng cách kết quả giữa các nhóm HS. Một hệ thống đánh giá tốt phải giúp người học biết mình đang ở đâu, cần tiến bộ điều gì và tiến bộ bằng cách nào.

Và không có đổi mới giáo dục nào thành công nếu GV không được chuẩn bị, hỗ trợ và trao quyền. GV phải được đào tạo và bồi dưỡng theo hướng thực chất, liên tục, gắn với phương pháp dạy học tích cực, đánh giá năng lực, giáo dục hòa nhập, kỹ năng số và ứng dụng AI có trách nhiệm.

Đồng thời, cần nâng cao vị thế nghề giáo, cải thiện thu nhập và điều kiện làm việc, giảm công việc hành chính không cần thiết, tạo cơ hội phát triển chuyên môn và trao quyền chủ động cho GV đi đôi với trách nhiệm giải trình.

GV thời đại mới không chỉ là người sở hữu tri thức, mà còn là người hướng dẫn HS tìm kiếm, kiểm chứng và sử dụng tri thức để tạo ra giá trị.

AI phải phục vụ sự phát triển của con người

AI có thể hỗ trợ giải thích kiến thức, học ngoại ngữ, tạo bài tập phù hợp và cung cấp phản hồi nhanh. Nhưng công nghệ cũng đặt ra câu hỏi: khi máy móc ngày càng làm tốt nhiều công việc trí tuệ, con người cần học gì?

Câu trả lời không phải là chạy đua ghi nhớ với máy móc, càng không phải giao việc học cho AI. Giáo dục phải giúp người học sử dụng công nghệ để mở rộng năng lực, đồng thời giữ vững tư duy độc lập và trách nhiệm cá nhân.

HS có thể dùng AI để gợi ý hướng giải nhưng phải kiểm chứng kết quả; tìm ý tưởng nhưng phải tự xây dựng lập luận; hỗ trợ viết nhưng phải chịu trách nhiệm về tính chính xác và trung thực của sản phẩm.

Nhà trường cần trang bị hiểu biết về khả năng và giới hạn của AI, kỹ năng kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, tôn trọng bản quyền và liêm chính học thuật. Quan trọng hơn, phải phát triển những năng lực có ý nghĩa đặc biệt trong xã hội con người: phán đoán đạo đức, đồng cảm, hợp tác và trách nhiệm xã hội.

Thành công trong thời đại AI không phải là tạo ra những HS phụ thuộc vào AI, mà là những con người biết dùng AI để suy nghĩ sâu hơn, sáng tạo tốt hơn và sống có trách nhiệm hơn.

Học để sống bền vững và không ai bị bỏ lại phía sau

SDG 4 không chỉ nói về kết quả học tập, mà còn bao gồm giáo dục vì phát triển bền vững, quyền con người, bình đẳng giới, văn hóa hòa bình và tôn trọng đa dạng văn hóa.

Việt Nam muốn phát triển bền vững phải đổi mới giáo dục - Ảnh 2.

Giáo dục phải giúp người học sử dụng công nghệ để mở rộng năng lực, đồng thời giữ vững tư duy độc lập và trách nhiệm cá nhân

ẢNH: NHẬT THỊNH

Giáo dục cần giúp người học hiểu mối quan hệ giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, công bằng xã hội và chất lượng cuộc sống. Các dự án trường học xanh, tiết kiệm nước, phân loại rác, bảo vệ đa dạng sinh học, hỗ trợ người yếu thế và xây dựng môi trường không bạo lực sẽ giúp biến kiến thức thành hành động.

Chất lượng phải đi đôi với công bằng. Không thể coi giáo dục đã thành công nếu cơ hội học tập tốt chỉ tập trung ở đô thị, trong khi trẻ em nghèo, vùng sâu, vùng xa, dân tộc thiểu số hoặc trẻ khuyết tật vẫn gặp nhiều rào cản.

Cần ưu tiên nguồn lực cho địa bàn khó khăn; bảo đảm GV, trường lớp, dinh dưỡng, sức khỏe học đường, tài liệu và kết nối số; hỗ trợ HS có nguy cơ bỏ học và mở rộng giáo dục hòa nhập. Giáo dục mầm non cũng cần được quan tâm vì đây là giai đoạn đặt nền móng cho sự phát triển ngôn ngữ, cảm xúc và khả năng học tập.

Công bằng không có nghĩa mọi HS nhận được điều kiện giống hệt nhau, mà là mỗi em được hỗ trợ phù hợp để có cơ hội phát triển. Không một tài năng nào nên bị lãng phí chỉ vì nơi sinh ra, và không một đứa trẻ nào nên mất cơ hội phát triển chỉ vì hoàn cảnh gia đình.

Cần xây dựng hệ thống chỉ số chất lượng giáo dục

Thời gian từ nay đến 2030 không còn dài, VN cần đối chiếu các chỉ tiêu quốc gia với những mục tiêu và chỉ số của SDG 4, xác định rõ kết quả đã đạt, khoảng cách còn lại và những nhóm cần ưu tiên.

Cần xây dựng hệ thống chỉ số chất lượng giáo dục bao gồm: khả năng tiếp cận và hoàn thành chương trình; kết quả đọc hiểu, toán học và vận dụng kiến thức; chất lượng đội ngũ GV; công bằng và hòa nhập; kỹ năng số, năng lực AI, sáng tạo và học tập suốt đời; mức độ tích hợp giáo dục phát triển bền vững.

Các chỉ số phải được cập nhật thường xuyên, có dữ liệu phân bổ theo vùng miền và điều kiện xã hội, tránh để những con số trung bình che khuất khoảng cách giữa các nhóm HS.

Nền giáo dục thành công không chỉ là đạt đủ chỉ tiêu hay cải thiện thứ hạng quốc tế. Điều đáng tự hào hơn là trẻ em VN đọc hiểu tốt, tư duy toán học vững, biết đặt câu hỏi, sáng tạo và hợp tác; GV được tôn trọng, hỗ trợ; trẻ em ở mọi vùng miền có cơ hội học tập; người trưởng thành có thể tiếp tục học hỏi để thích ứng với thế giới biến đổi.

Bạn không thể gửi bình luận liên tục. Xin hãy đợi
60 giây nữa.