Xe bọc thép đời đầu của Quân đội nhân dân Việt Nam ít người biết đến

Ở Việt Nam, xe bọc thép đầu tiên đưa vào biên chế quân đội là BTR-40, sau đó là BTR-50. Cả 2 loại xe này đã tham gia chiến đấu trong kháng chiến thống nhất đất nước.

Xe bọc thép BTR-40 phòng không bảo vệ Trung ương Đảng

BTR-40 được phát triển từ đầu năm 1947 tại Liên Xô (cũ) và sản xuất từ 1950 - 1960. Đây là loại xe bọc thép đầu tiên do Liên Xô viện trợ cho Việt Nam, với chủ yếu là bản phòng không, mang súng máy phòng không 14,5 mm 2 nòng.

ẢNH: QCPKKQ

Ngay sau khi có mặt tại Việt Nam đầu những năm 60 thế kỷ 20, các xe BTR-40 được giao nhiệm vụ chuyên trách đặc biệt trong vai trò tiểu đoàn phòng không cận vệ bảo vệ Trung ương Đảng. Tháng 5.1964, Tiểu đoàn 1 thiết giáp (Đoàn Xung kích) được thành lập tại sân bay Bạch Mai, với 36 xe bọc thép BTR-40 mang súng máy 14,5 mm 2 nòng và một số ít chiếc BTR-152 mang súng máy phòng không 14,5 mm.

ẢNH: QCPKKQ

Đầu năm 1965, không quân Mỹ bắt đầu đánh phá miền Bắc, các xe BTR-40 của Tiểu đoàn 1 thiết giáp được sử dụng làm lực lượng phòng không cơ động, bảo vệ các mục tiêu quan trọng của Trung ương Đảng và các trận địa tên lửa. Ngày 19.5.1966, Tiểu đoàn thiết giáp 1 phát triển thành Trung đoàn phòng không 241 (hiện nay là Lữ đoàn phòng không 241, Quân đoàn 12) và tới đầu năm 1967, đơn vị chuyển đổi trang bị sang pháo cao xạ kéo, giống như các đơn vị phòng không khác.

Sau khi hoàn thành nhiệm vụ bảo vệ thủ đô Hà Nội và kho xăng dầu Đông Anh, một số xe BTR-40 được chuyển vào các đơn vị phòng không của Bộ Tư lệnh 559 bảo vệ đường Trường Sơn và được bố trí chiến đấu ở các cung đường, binh trạm trọng điểm.

ẢNH: QCPKKQ

Thời điểm xe tăng bắt đầu vào chiến trường, một số xe BTR-40 phòng không được giao nhiệm vụ bảo vệ xe tăng, đã tham gia các chiến dịch quan trọng, từ chiến trường Lào, đến Quảng Trị những năm 1971 - 1972.

Trận đánh đầu tiên của BTR-40 ở chiến trường là tháng 2.1970, trong đội hình Tiểu đoàn 195A tham gia chiến dịch giải phóng cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng (phía bắc Lào). 

Trong chiến dịch này, 8 chiếc BTR-40A phòng không đã phối thuộc 10 xe tăng bơi nước PT-76, tiến công từ 2 hướng. Sau 12 ngày tham gia chiến đấu, ngày 20.2.1970, ta giải phóng cánh đồng Chum và tổn thất 3 xe do vướng mìn.

ẢNH: TƯ LIỆU

Cựu chiến binh Nguyễn Văn Tiến (nguyên chiến sĩ xe BTR-40 thuộc Đại đội 3 thiết giáp, Tiểu đoàn 198) hiện đang sống ở Hải Phòng cho biết: cuối năm 1967, các xe BTR-40 đã đi cùng đội hình xe tăng bơi nước PT-76 vào chiến trường Quảng Trị, để chuẩn bị cho trận đánh Tà Mây - Làng Vây, đầu tháng 2.1968.

Trong quá trình chiến đấu khó khăn, bị đối phương chế áp hỏa lực, bộ đội ta đã tự hủy 1 xe BTR-40 trước khi rút lui, ở khu vực gần sân bay Tà Cơn. Tấm hình đối phương chụp lại cảnh binh sĩ xúm quanh xem xét chiếc BTR-40 hư hỏng, sau gần 60 năm được đưa lên mạng internet, ông Nguyễn Văn Tiến vẫn nhận ra.

BTR-40 là một loại xe bọc thép chở quân 4 bánh lốp (hở nóc) và là xe trinh sát của Liên Xô (cũ). Trong quân đội Xô Viết, BTR-40 dần được thay thế vai trò xe bọc thép chở quân bởi chiếc BTR-152 và vai trò xe trinh sát bởi chiếc BRDM-1.

ẢNH: BCTTG

BTR-40 bắt đầu phát triển từ năm 1947 tại Cục Thiết kế của Nhà máy ô tô Gorky (Liên Xô). 

Sản xuất từ 1950 - 1960 (biến thể BTR-40ZhD sản xuất đến 1969)

BTR-40 là loại thiết giáp chở quân đầu tiên được Liên Xô sản xuất hàng loạt từ sau Thế chiến 2. 

BTR-40 được thiết kế dựa trên cơ sở là xe tải GAZ-63 với lớp bọc thép bổ sung dày từ 6-8 mm. Lớp giáp này không có khả năng chống đỡ hỏa lực mạnh. Nóc xe hở cũng khiến xe dễ bị tổn thương trong tác chiến đô thị.

Cải tiến xe bọc thép thành xe phóng từ

Năm 1967, không quân Mỹ sử dụng bom MK-36 DST từ trường đánh phá tuyến đường Trường Sơn, gây cho ta rất nhiều tổn thất. Nhiệm vụ nghiên cứu chống - phá bom từ trường được giao cho Cục Nghiên cứu kỹ thuật (nay là Viện Khoa học và công nghệ quân sự, Bộ Quốc phòng). Sau gần 1 năm tìm tòi nghiên cứu, Phòng Thông tin trinh sát của Cục, phối hợp các đơn vị trong và ngoài quân đội, đã sáng chế ra phương tiện phá bom chỉnh thể mang ký hiệu PB 1-5, PB 1-5II, PB 1-5II, lắp đặt lên các phương tiện cơ giới và ca nô.

ẢNH: QUÂN SỬ VIỆT NAM

Đặc biệt, để tận dụng tính năng hiệu quả của xe BTR-40A cũ kỹ, các cán bộ kỹ thuật đã gỡ súng máy phòng không 14,5 mm trên xe xuống, thực hiện cải tạo cơ khí và lắp đặt hệ thống phá bom từ trường chỉnh thể lên xe.

Thiết kế kỹ thuật đã được triển khai với số lượng lớn, trên nhiều loại xe ô tô, xe bánh xích khác nhau. Tuy nhiên, hiệu quả nhất vẫn là BTR-40, do đây là xe bánh hơi nhỏ gọn, có bọc thép và chở được khối lượng lớn. Đến giữa năm 1968, đã có gần 250 phương tiện phá bom được chế tạo. Riêng ở tuyến đường Trường Sơn, có 162 xe phá bom từ trường được đưa vào hoạt động.

ẢNH: TCKT

Cải biến BTR-40 mang tên lửa hóa học

Sau ngày thống nhất 30.4.1975, ta thu giữ được số lượng lớn tên lửa chiến lợi phẩm LAU-68 của địch với biến thể sử dụng đạn hóa học không đối đất. Do không đảm bảo an toàn lắp lên máy bay của ta, nên cấp trên yêu cầu chuyển toàn bộ số tên lửa này cho Bộ Tư lệnh Hóa học nghiên cứu, tìm cách sử dụng.

Ngày 28.10.1979, Bộ Tư lệnh Hóa học có Công văn số 218/BTLHH đề nghị Phân viện Thiết kế cơ giới (nay là Viện Kỹ thuật cơ giới quân sự thuộc Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật) và Trường đại học Kỹ thuật quân sự (nay là Học viện Kỹ thuật quân sự), nghiên cứu khả năng sử dụng và lắp đặt tên lửa LAU-68 trên xe cơ giới.

ẢNH: TCKT

Phòng Ô tô của phân viện đã tiến hành nghiên cứu lắp đặt và thiết kế bệ phóng tên lửa hóa học, gọi tắt là H-21. Nhóm đề tài do kỹ sư Trần Hùng Nam chủ trì, đã nghiên cứu chọn xe BTR-40 làm xe cơ sở để tính toán thiết kế, lắp đặt vũ khí. Bệ giá và giàn phóng LAU-68 được thiết kế, chế tạo đảm bảo yêu cầu.

Giàn tên lửa hóa học cùng với bệ giá cố định trên xe BTR-40 gồm 3 ống phóng với 21 quả đạn, bảo đảm bắn loạt nối tiếp nhau có góc tầm đạt từ 0° đến 45°, góc hướng ± 30 theo trục dọc xe. Việc điều khiển tầm hướng nhẹ nhàng thuận tiện, lấy phần tử bắn nhanh chóng dễ dàng... Tổ hợp xe và bệ phóng đã được thử nghiệm bắn đạn thật tại Trường bắn Hòa Lạc an toàn, tin cậy.

Nhóm đề tài đã được đại tá Đặng Quân Thụy, Tư lệnh Bộ đội Hóa học (sau được phong hàm trung tướng, Tư lệnh Quân khu 2, Phó chủ tịch Quốc hội kiêm Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng - An ninh của Quốc hội Khóa IX, Chủ tịch Hội Cựu Chiến binh Việt Nam nhiệm kỳ 2002 - 2007) khen thưởng và đánh giá cao.

Sau đó, Bộ Tư lệnh Hóa học đã đặt hàng một số tổ hợp phóng đạn tên lửa hóa học LAU-68 trên xe BTR-40 và đưa vào chiến đấu, bảo vệ biên giới phía bắc. (còn tiếp)

Thiết giáp BTR-50 bơi nước bánh xích

BTR-50 là xe thiết giáp chở quân bơi nước, được Liên Xô sản xuất từ đầu những năm 1950 trên cơ sở khung gầm xe tăng bơi nước PT-76. Đây là dòng thiết giáp chở quân BTR hiếm hoi sử dụng bánh xích, thay vì bánh lốp.

ẢNH: BCTTG

BTR-50 nặng 14,5 tấn, tầm hoạt động 400 km, tốc độ trên cạn là 44 km/giờ và 11 km/giờ khi bơi nước. Xe được trang bị động cơ diesel V-6 240hp. Vũ khí chính lắp đặt trên xe thường là súng máy 7,62 mm hoặc nâng cấp lên 14,5 mm...

ẢNH: TƯ LIỆU

BTR-50 có khả năng bơi rất tốt với 2 cánh quạt đằng sau. Kiểu dáng xe giống chiếc thuyền như xe tăng bơi PT-76. BTR-50 có khả năng chở đến 20 quân nhân và ra vào bằng cửa lớn trên nóc xe. Thiết kế này khiến quân nhân dễ gặp nguy hiểm trên chiến trường, khi vừa ra khỏi xe sẽ đối mặt ngay với hỏa lực.

ẢNH: BCTTG

Lớp giáp của BTR-50 cũng được thiết kế nhằm giảm khối lượng và tăng độ cơ động của xe. Giáp xe chỉ có thể bảo về kíp xe khỏi hỏa lực hạng nhẹ, chứ không thể chống lại hỏa lực hạng nặng của đối phương.

BTR-50 vào Việt Nam đầu năm 1971, theo lô hàng viện trợ quân sự của Liên Xô (cũ), nhằm xây dựng Lữ đoàn 202 bộ binh cơ giới đầu tiên của Việt Nam và bắt đầu tham gia chiến đấu trong chiến dịch Trị - Thiên đầu năm 1972.

ẢNH: BCTTG

Giữa năm 1971, Cục Nghiên cứu kỹ thuật (nay là Viện Khoa học và công nghệ quân sự, Bộ Quốc phòng) chủ trì nghiên cứu việc cải tiến xe BTR-50 thành xe phá bom từ trường. Việc thi công do đại đội sửa chữa thuộc Bộ Tư lệnh thiết giáp thực hiện và sau đó, xe đã được giao cho Đại đội 39 phá bom ở Bắc Lào.

Trong các năm 1971 - 1972, Cục Quân khí, Tổng cục Kỹ thuật (nay là Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật) đã nghiên cứu lắp đặt tên lửa chống tăng lên 8 xe BTR-50PK.

Cũng thời điểm này, Bộ Quốc phòng đã chỉ đạo Nhà máy V133 Tổng cục Kỹ thuật (nay là Nhà máy Z133 thuộc Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật) triển khai lắp đặt súng máy phòng không 23 mm lên 12 xe thiết giáp BTR-50PK, trang bị cho Trung đoàn bộ binh cơ giới 202 chiến đấu tại mặt trận Trị - Thiên và Đoàn thiết giáp 26.

Nhà máy V133 cũng lắp đặt súng máy phòng không 14,5 mm lên 20 xe BTR-50PK, trang bị cho Đoàn thiết giáp 26 chiến đấu ở mặt trận Đông Nam bộ.

Trong chiến dịch Hồ Chí Minh, xe thiết giáp BTR-50 cũng có mặt trong các cánh quân, chở bộ binh tiến công, giải phóng Sài Gòn ngày 30.4.1975.

ẢNH: QCHQ

Ngay sau khi đất nước thống nhất, xe thiết giáp BTR-50 lại theo đội hình hành quân bảo vệ biên giới Tây Nam, đánh trả quân Pol Pot xâm lược và giải phóng Phnom Penh, làm nghĩa vụ quốc tế ở Campuchia...

ẢNH: CTV

Trong quá trình phục vụ trong biên chế Quân đội nhân dân Việt Nam, xe thiết giáp chở quân BTR-50 đã được cải tiến, nâng cấp theo nhiều nhiệm vụ như: xe thiết giáp phòng không 23 mm 2 nòng, xe chỉ huy, trinh sát, thông tin liên lạc…