Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra cho người thầy là phải biết ứng xử thế nào và dựa vào đâu để có đủ bản lĩnh hành nghề dạy học. Có thể hình dung hành trang của người thầy hôm nay bằng 5 chữ "T" là: Tâm - Trí - Tầm - Thế và Thuật.
Tâm - để giữ cái gốc của nghề giáo
Nếu công nghệ là phương tiện thì tâm vẫn là điểm xuất phát. Một giáo viên (GV) có thể sử dụng thành thạo hàng chục công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), thiết kế bài giảng đẹp, tạo video, hình ảnh, câu hỏi trắc nghiệm trong vài phút; nhưng nếu thiếu sự tận tâm với học sinh (HS), những sản phẩm ấy rất dễ trở thành sự "trình diễn công nghệ".
Nhờ cái tâm mà GV có thể nhận ra HS đang mất tập trung qua ánh mắt, thấy một em hôm nay ít nói hơn thường ngày, nhận biết sự bối rối của một HS qua vài câu trả lời. Những dữ liệu ấy không phải lúc nào cũng có thể chuyển thành con số trên một nền tảng số.

Tại VN, 64% GV cho biết đã sử dụng AI trong dạy học, cao hơn mức trung bình 36% của OECD
ẢNH: NHẬT THỊNH
AI có thể phân tích bài làm, gợi ý câu hỏi, tạo phản hồi; nhưng người quyết định nên nói gì với một HS đang thiếu tự tin, nên động viên hay nên yêu cầu em cố gắng thêm vẫn là người thầy. Đó cũng là lý do UNESCO đặt "tư duy lấy con người làm trung tâm" ở vị trí đầu tiên trong khung năng lực AI dành cho GV, bên cạnh đạo đức, kiến thức AI, sư phạm AI và năng lực phát triển nghề nghiệp. Khung này nhấn mạnh việc bảo vệ quyền của GV, tăng cường năng lực chủ động của con người và sử dụng AI có trách nhiệm.
Trí - để đứng vững trước sự thay đổi quá nhanh
Nếu tâm là cái gốc thì trí là năng lực giúp người thầy đứng vững trước sự thay đổi. Trước đây, một GV có thể tích lũy kiến thức chuyên môn trong nhiều năm rồi sử dụng tương đối ổn định. Nhưng trong môi trường số, tri thức, công cụ và phương pháp thay đổi liên tục, một ứng dụng hôm nay còn mới, vài tháng sau có thể đã xuất hiện phiên bản khác; một cách tạo học liệu mới nhanh chóng trở thành bình thường. Vì vậy, người thầy không thể chỉ "biết công nghệ", mà phải học suốt đời.
Trí vì thế không phải là chạy theo mọi công cụ mới. Đó là khả năng phân biệt cái gì đáng học, cái gì cần dùng và cái gì không nên dùng. Trí của người thầy thời AI chính là năng lực phán đoán.
Tầm - để GV luôn thấy sự thay đổi của thời đại
Tầm nhìn giúp GV thấy được khoảng cách giữa dạy bằng công nghệ và dạy để HS sống được trong một thế giới công nghệ trong tương lai.
Công nghệ thường khiến GV chú ý đến cái trước mắt: một phần mềm mới, cách trình chiếu mới, chatbot mới, công cụ tạo hình ảnh, video hay bài kiểm tra. Nhưng người thầy cần có tầm để nhìn xa hơn những công cụ ấy. Chuyển đổi số vì vậy không nên biến GV thành những "người dùng công nghệ đơn độc".
Nếu AI có thể tìm kiếm thông tin, viết văn bản, dịch thuật, tạo hình ảnh, lập kế hoạch hay phân tích dữ liệu, nhà trường càng phải quan tâm nhiều hơn đến những năng lực mà máy móc khó thay thế: tư duy phản biện, khả năng đặt câu hỏi, sáng tạo, hợp tác, giao tiếp, trách nhiệm và năng lực phán đoán.
Ngay cả UNESCO cũng không xem AI đơn thuần là công cụ kỹ thuật. Khung năng lực dành cho GV được xây dựng theo 5 lĩnh vực, trong đó có AI pedagogy (sư phạm AI) và AI for professional learning (sử dụng AI cho phát triển nghề nghiệp). Điều đó cho thấy công nghệ chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong một chiến lược sư phạm và phát triển nghề nghiệp lâu dài.
Thế - biết mình dựa vào đâu để đứng vững
Thế ở đây không phải quyền lực hay vị trí của GV, mà là nền tảng giúp người thầy có chỗ đứng trong một môi trường nghề nghiệp đang thay đổi.
Ngày trước, lợi thế của GV chủ yếu nằm ở kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm giảng dạy và khả năng truyền đạt. Ngày nay, những lợi thế ấy vẫn quan trọng nhưng cần được bổ sung bằng năng lực số, khả năng hợp tác, chia sẻ học liệu và học hỏi từ cộng đồng nghề nghiệp.
Một GV không nhất thiết phải biết tất cả công nghệ. Điều quan trọng hơn là biết mình mạnh ở đâu và biết tìm sự hỗ trợ ở đâu. Đó có thể là đồng nghiệp cùng tổ chuyên môn, một cộng đồng GV trên môi trường số, kho học liệu mở, những khóa bồi dưỡng, thậm chí là chính HS - những người đôi khi thành thạo một công cụ mà GV chưa từng sử dụng.
Bộ GD-ĐT cũng đang đặt chuyển đổi số, cơ sở dữ liệu, học liệu số, an toàn dữ liệu và phát triển nguồn nhân lực số vào các nhiệm vụ của ngành. Điều đó cho thấy thế của GV trong thời đại mới không chỉ là chuyện tự học cá nhân mà còn cần một hệ sinh thái hỗ trợ nghề nghiệp.

Bộ GD-ĐT nhấn mạnh yêu cầu nâng cao năng lực số cho GV và HS, đồng thời bảo đảm việc sử dụng công nghệ, AI theo hướng sáng tạo, hiệu quả, an toàn và nhân văn
ảnh: Ngọc Long
Thuật - biết cách làm, không chỉ biết công nghệ
Có tâm, có trí, có tầm, có thế nhưng nếu thiếu thuật, những điều ấy khó chuyển thành hiệu quả trong lớp học. Thuật là phương pháp, kỹ năng, cách tổ chức công việc. Đây chính là điều dễ nhận thấy nhất khi AI bước vào nhà trường.
Một GV có thể dùng AI để tạo một giáo án trong vài phút nhưng giáo án ấy có phù hợp với lớp hay không, câu hỏi có vừa sức HS không, hoạt động có thực sự tạo ra tư duy hay chỉ tạo ra sản phẩm đẹp? Thông tin AI đưa ra có chính xác không? Bài làm của HS có phải do chính các em thực hiện không... Đó là những vấn đề của thuật.
Người thầy thời AI cần biết cách viết yêu cầu cho AI, kiểm chứng kết quả AI, chỉnh sửa sản phẩm AI, thiết kế nhiệm vụ mà AI không thể làm thay hoàn toàn và quan trọng nhất là xây dựng quy trình để HS sử dụng AI nhưng vẫn phải tư duy.
Đó chính là tinh thần mà UNESCO hướng tới khi phân chia năng lực AI của GV thành các mức tiếp nhận - đào sâu - sáng tạo, thay vì chỉ dừng ở việc biết sử dụng một công cụ.
Bộ GD-ĐT cũng nhấn mạnh yêu cầu nâng cao năng lực số cho GV và HS, đồng thời bảo đảm việc sử dụng công nghệ, AI theo hướng sáng tạo, hiệu quả, an toàn và nhân văn. Như vậy, thuật không phải là biết càng nhiều phần mềm càng tốt, mà là biết lựa chọn công cụ phù hợp với mục tiêu giáo dục.
64% GV cho biết đã sử dụng AI trong dạy học
Kết quả TALIS (Teaching and Learning International Survey - Khảo sát quốc tế về dạy và học) 2024 do OECD (Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế) thực hiện cho thấy một bức tranh đáng chú ý ở VN: 64% GV cho biết đã sử dụng AI trong dạy học, cao hơn mức trung bình 36% của OECD. Tuy nhiên, 71% GV VN cũng cho rằng trường học còn thiếu cơ sở hạ tầng và công cụ kỹ thuật số cần thiết cho việc ứng dụng AI.
Trong nhóm GV chưa sử dụng AI, 60% cho biết nguyên nhân là chưa đủ kiến thức và kỹ năng. Những con số này cho thấy một nghịch lý đáng suy nghĩ: GV không hề đứng ngoài làn sóng công nghệ, nhưng năng lực và điều kiện tiếp cận công nghệ vẫn chưa đồng đều.
Kết quả TALIS cũng cho thấy 69% GV VN tham gia dạy học nhóm và 98% cho biết tin tưởng đồng nghiệp, hiệu trưởng. Đây là những dữ liệu đáng chú ý, bởi trong thời đại công nghệ, năng lực cá nhân càng cần được đặt trong một môi trường hợp tác nghề nghiệp.










Bình luận (0)