Tăng mức phạt tù với tội liên quan thực phẩm bẩn

Thực phẩm bẩn đầu độc giống nòi

Hồi tháng 3.2026, dư luận chấn động khi Công an TP.Hà Nội khởi tố 8 bị can, gồm cả chủ doanh nghiệp và cán bộ thú y, trong vụ án giết mổ khoảng 3.600 con lợn mắc bệnh tả lợn châu Phi (tương đương gần 300 tấn), tiêu thụ vào chợ đầu mối, chợ dân sinh, thậm chí cả trường học.

Ảnh: CACC

Trước đó, Công an TP.Hải Phòng cũng khởi tố 9 bị can trong đường dây thu mua thịt lợn nhiễm dịch tả châu Phi đưa về kho của Công ty CP Đồ hộp Hạ Long để chế biến. Tổng khối lượng thịt bị phát hiện hơn 120 tấn (đã ôi thiu, chảy nước, bốc mùi), khoảng 2 tấn đã được sản xuất thành thịt hộp.

Tại Lào Cai, Công an tỉnh khởi tố một chủ cơ sở sản xuất giá đỗ vì sử dụng chất cấm 6-BAP để kích thích tăng trưởng, cung cấp ra thị trường hơn 500 tấn hàng. 6-BAP là phụ gia không được phép sử dụng trong chế biến thực phẩm, tiếp xúc hoặc tiêu thụ lâu dài có thể gây tổn thương gan, thận, phổi và thậm chí dẫn đến tử vong.

Những vụ việc này gióng lên hồi chuông cảnh báo về công tác quản lý an toàn thực phẩm. Góp ý cho dự thảo hồ sơ chính sách bộ luật Hình sự sửa đổi, nhiều ý kiến đề nghị mạnh tay xử lý với nhóm hành vi liên quan đến lĩnh vực này.

Theo UBND tỉnh Hưng Yên, tội phạm vi phạm về vệ sinh an toàn thực phẩm hiện nay diễn biến rất phức tạp, ảnh hưởng sức khỏe của nhiều người, tiềm ẩn các nguồn bệnh nguy hiểm tính mạng. Trong khi đó, hình phạt với tội danh này cao nhất chỉ đến 5 năm tù (khoản 1 điều 317 bộ luật Hình sự), là chưa phù hợp, cần nâng mức phạt tù để đảm bảo tính răn đe.

Một số ý kiến khác cũng đề nghị bổ sung các quy định hình sự hóa mang tính đột phá và răn đe cực mạnh đối với nhóm tội phạm về thực phẩm bẩn. Việc xử lý bằng phạt tiền như hiện nay không đủ sức ngăn chặn các đối tượng trục lợi trên sức khỏe giống nòi, do đó cần mở rộng phạm vi xử lý hình sự, đặc biệt nghiêm khắc với hành vi sử dụng hóa chất độc hại, chất cấm để ngâm, tẩm, bảo quản thực phẩm. "Đây là những hành vi có tính chất "giết người gián tiếp", gây ra những hệ lụy tàn khốc và kéo dài như ung thư, vô sinh hay ngộ độc cấp tính…", công dân gửi kiến nghị.

Sẽ tăng chế tài hình sự

Phản hồi các ý kiến, Bộ Công an cho biết sẽ nghiên cứu để đề xuất nâng mức hình phạt tù ở một số tội danh liên quan đến vi phạm an toàn thực phẩm. "Đây là một trong những vấn đề nhức nhối thời gian qua, song mức hình phạt chưa tương xứng với mức độ nguy hiểm của hành vi", Bộ Công an nhận định. Việc nâng chế tài như thế nào sẽ được nêu cụ thể khi xây dựng dự thảo luật.

Năm 2025, khi xây dựng luật sửa đổi một số điều của bộ luật Hình sự, Bộ Công an từng đề xuất nâng mức phạt tù theo từng khung hình phạt (tối thiểu tăng từ 1 năm tù lên 3 năm tù, tối đa 20 năm tù) với tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm và nâng mức phạt tiền lên 6 lần. Cơ quan này còn đề xuất xử lý hình sự người sử dụng hóa chất, phụ gia thực phẩm… bị cấm sử dụng hoặc ngoài danh mục cho phép sử dụng để sản xuất thực phẩm, dù họ biết hay không biết những nguyên liệu đó bị cấm. Được Quốc hội thông qua sau đó, luật sửa đổi chỉ nâng mức phạt tiền lên 2 lần, nâng mức phạt tù tối thiểu từ 1 năm lên 2 năm tù, các khung hình phạt cơ bản giữ nguyên, đồng thời người sử dụng chất cấm chỉ bị xử lý hình sự khi họ biết đó là chất cấm.

Lần sửa đổi trên phần nào đã tăng sự răn đe nhóm vi phạm về thực phẩm, song đối chiếu thực tế nhức nhối đang diễn ra, có lẽ như vậy là chưa đủ. Bày tỏ sự bức xúc trong vụ 300 tấn thịt lợn bệnh tuồn vào bếp ăn các trường học, trung tướng Nguyễn Thanh Tùng, Giám đốc Công an TP.Hà Nội, đề nghị Quốc hội tăng hình phạt đối với hành vi liên quan thực phẩm bẩn lên mức cao nhất, bởi các sai phạm này đang "hủy hoại giống nòi".

Đồng quan điểm, luật sư Bùi Đình Ứng, Đoàn luật sư TP.Hà Nội, cho rằng nhiều loại thực phẩm bẩn không gây "chết người ngay tức khắc" mà âm ỉ bào mòn sức khỏe mỗi ngày. Với tính chất nghiêm trọng như vậy, luật sư đề nghị nâng khung hình phạt cao nhất của tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm từ 20 năm tù lên chung thân; áp dụng với các trường hợp phạm tội cố ý, có hệ thống, kéo dài, tái phạm nhiều lần, gây hậu quả với nhiều người, hoặc xảy ra tại trường học, bệnh viện hoặc bếp ăn công nghiệp…

Không chỉ hình phạt tù, luật sư Ứng cũng đề nghị tăng cả hình phạt bổ sung. Cần cấm kinh doanh vĩnh viễn, tịch thu toàn bộ lợi nhuận bất hợp pháp đối với cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm bẩn; cùng đó là cơ chế bồi thường thiệt hại tương xứng với tính chất, mức độ của hành vi, tránh kiểu "phạt cho tồn tại".

Chỉ tăng mức phạt tù là chưa đủ

Trong nhiều vụ thực phẩm bẩn bị phát hiện, sai phạm không chỉ đến từ nhóm sản xuất, kinh doanh mà còn có sự tiếp tay của chính những người có vai trò quản lý, giám sát. Như vụ 300 tấn thịt lợn bệnh, có tới 4 cán bộ thú y bị khởi tố với cáo buộc gây khó dễ cho thương lái để "thu phí" vận chuyển thịt lợn, thậm chí bỏ qua các khâu kiểm soát bắt buộc, cho phép lợn bệnh, lợn chết được đưa vào giết mổ.

Công tác quản lý chính là chốt chặn quan trọng nhất để ngăn chặn thực phẩm bẩn. Nếu những người giữ vị trí "gác cửa" này không hoàn thành nhiệm vụ, hoặc nguy hiểm hơn là thông đồng, tiếp tay, thì dù tăng chế tài lên bao nhiêu cũng sẽ không hiệu quả. luật sư Nguyễn Văn Hậu, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài thương mại luật gia Việt Nam, kiến nghị cần có cơ chế kiểm soát thực phẩm ngay từ lò mổ, từ cơ sở sản xuất, thông qua việc truy xuất nguồn gốc sản phẩm, để thực phẩm bẩn không có cơ hội tuồn ra thị trường.

Đại biểu Nguyễn Thị Thủy, Phó chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật - Tư pháp của Quốc hội, khi thảo luận tổ tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI vừa qua, đã đặt một câu hỏi nhức nhối: "Vì sao hàng trăm tấn thịt lợn bệnh và hàng nghìn tấn ốc bươu ngâm hóa chất có thể tồn tại trong thời gian dài và tuồn ra cộng đồng?". Bà Thủy đề nghị làm rõ liệu có sự buông lỏng quản lý hay sự tiếp tay của các cơ quan cơ sở hay không.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cũng chỉ ra rằng công tác quản lý an toàn thực phẩm đang ở tình trạng phân tán, thiếu sự phối hợp thống nhất, nhất là những khâu nhạy cảm như chuyển giao giữa sản xuất ban đầu, chế biến và phân phối. Trong khi các địa phương rơi vào tình trạng "3 thiếu": thiếu nguồn nhân lực, thiếu điều kiện kiểm tra, giám định mẫu và thiếu cán bộ có trình độ chuyên môn về thanh tra, kiểm tra.

Cạnh đó, các quy định hiện hành đang tập trung quá mạnh vào tiền kiểm, tức là cấp giấy phép và điều kiện hoạt động, nhưng lại xem nhẹ hậu kiểm, quản lý rủi ro. Nhiều cơ sở ăn uống sau khi được cấp phép thường cứ thế hoạt động dựa trên tờ giấy đó; việc kiểm tra chỉ diễn ra khi có thông tin hoặc sự cố, khiến vi phạm chỉ bị phát hiện khi thực phẩm bẩn đã lưu thông trên thị trường và gây ra hậu quả. Vị đại biểu Quốc hội đề xuất việc kiểm soát an toàn thực phẩm cần chuyển từ "chiến dịch" sang "thường xuyên", cần có kế hoạch ra quân liên tục, tránh làm theo đợt để xóa bỏ tận gốc các vi phạm.