Trại nấm Thiện Giao: Nơi mầm sống nảy nở từ tro tàn dioxin

Chúng tôi đến Trại nấm Thiện Giao (phường Đồ Sơn) vào một ngày nắng mùa thu. Con đường dẫn vào trại không có gì đặc biệt, ngoại trừ tấm bảng hiệu đã bạc màu theo năm tháng: "Thiện Giao - Trân trọng cảm ơn những tấm lòng vàng đã đến thăm và chia sẻ cùng người tàn tật nhiễm chất độc da cam/dioxin".

Ảnh: NVCC

Đón chúng tôi là anh Thanh, người đang quản lý các hoạt động của trại. Bên ấm trà nóng, câu chuyện về bà Nguyễn Thị Thanh Hương, người sáng lập Thiện Giao, dần được anh kể lại. Với những người từng sống dưới mái nhà này, bà vẫn thường được gọi bằng cái tên thân thương: mẹ Hương.

Người mẹ đón những đứa trẻ không cùng huyết thống

Sinh ra trong một gia đình trí thức, bà Hương từng là chiến sĩ thuộc Cục 2 (Cục Tình báo Quân đội), sau đó làm giảng viên đại học, giảng dạy môn kế toán. Trong khuôn viên trại hiện vẫn còn một thư viện nhỏ với hàng trăm đầu sách về ngoại ngữ, chính trị, tôn giáo, kinh tế, pháp luật... lưu giữ một phần dấu ấn của người phụ nữ ham học hỏi.

Nhưng bước ngoặt lớn trong cuộc đời bà lại bắt đầu từ một lần về phép vào năm 1972. Khi ấy, bà gặp hai người con của một đồng đội bị thương nặng, không có người chăm sóc. Bà đưa các em về nuôi. Sau chiến tranh, nhiều đồng đội có con bị dị tật do di chứng chất độc da cam tìm đến gửi gắm. Biết bà không nỡ từ chối những đứa trẻ bất hạnh, họ tin tưởng trao con cho bà chăm sóc.

Từ hai đứa trẻ ban đầu, mái nhà của bà dần đón thêm hàng chục, rồi hàng trăm người. Có thời điểm, người phụ nữ chưa từng sinh con trở thành mẹ của gần 200 đứa trẻ không cùng huyết thống. Bà dành phần lớn cuộc đời để chăm sóc, nuôi dưỡng những người mang trên mình di chứng chiến tranh.

Không muốn các con chỉ sống dựa vào sự cưu mang, bà tìm cách tạo công việc phù hợp với khả năng của từng người. Từ khoản trợ cấp ít ỏi, bà gây dựng Trại nấm Thiện Giao, tự học kỹ thuật trồng nấm, tổ chức chăn nuôi để tạo nguồn thu và duy trì cuộc sống cho cả gia đình.

Với bà Hương, những người được đưa về đây không chỉ cần được chăm sóc mà còn cần cơ hội lao động, tự tạo ra giá trị trong khả năng của mình. Anh Thanh nhớ lại lời mẹ thường nhắc: "Mình tự nguyện làm thì không thể đi kêu gọi rằng tôi cần hỗ trợ để tôi giúp người khác. Như thế là không đúng đắn. Ai biết đến, cùng chung tâm nguyện thì quý tâm giúp sức, còn điều quan trọng nhất vẫn là mình phải tự lo được cho mình".

Bởi vậy, những ụ nấm, đàn gà, đàn lợn không đơn thuần là nguồn sinh kế. Đó còn là cách mẹ Hương giúp các thành viên có công việc, duy trì nếp sinh hoạt và cảm nhận mình vẫn có thể đóng góp cho cuộc sống chung.

Giữ mái nhà đứng vững bằng lao động và tình người

Năm 2012, hỏa hoạn thiêu rụi gần như toàn bộ cơ ngơi của Trại nấm Thiện Giao. Nhà xưởng, vật dụng sinh hoạt và thành quả tích cóp nhiều năm chỉ còn lại đống tro tàn. Mọi thứ gần như phải bắt đầu lại từ đầu.

Bà Hương cùng các con dựng lại nhà cửa, khôi phục xưởng nấm. Thời điểm ấy, bà cũng đang chống chọi với căn bệnh ung thư. Theo lời kể của anh Thanh, dù bệnh tình ngày càng nặng, bà vẫn nhiều lần cân nhắc các phương án điều trị tốn kém vì muốn dành tiền lo cho các con.

Năm 2017, bà Hương qua đời. Việc duy trì mái nhà với hàng chục thành viên, trong đó có nhiều người khuyết tật nặng, trở thành trách nhiệm của anh Thanh cùng vợ và em trai.

Anh Thanh cho biết, chỉ khi trực tiếp gánh vác công việc, anh mới hiểu hết những khó khăn phía sau lựa chọn sống tự lực của mẹ. "Nói thật, tôi chưa bao giờ nghĩ mình có thể làm được như mẹ. Có những lúc áp lực gia đình, cơm áo, rồi trách nhiệm với từng con người ở đây khiến mình mệt mỏi lắm. Nhưng mình đã hứa với mẹ thì phải làm. Mình cùng ăn, cùng ở với mọi người như một gia đình, chứ không bỏ đi đâu cả", anh chia sẻ.

Duy trì việc trồng nấm, chăn nuôi để có nguồn thu, đồng thời lo từng bữa ăn, thuốc men và việc học cho các thành viên là những công việc không dễ dàng. Mỗi khoản chi đều cần được tính toán để mái nhà có thể tiếp tục hoạt động.

Cuối năm 2024, bão số 3 tiếp tục gây thiệt hại cho Thiện Giao. Khu vực trồng nấm bị tốc mái, một gian nhà sinh hoạt đổ sập, nhiều hạng mục khác hư hỏng nặng. Với sự hỗ trợ vật liệu của chính quyền địa phương và một số nhà hảo tâm, anh Thanh cùng em trai tự sửa chữa từng phần công trình.

Trong một lần leo lên mái nhà gia cố, anh Thanh bị ngã từ trên cao, chấn thương nặng vùng bụng. May mắn, anh qua khỏi. Nhắc lại sự cố, anh kể: "Có lẽ hôm ấy mẹ cứu tôi một mạng. Nằm nghỉ được ít hôm thì tôi lại phải cố hoàn thiện nốt căn nhà, vì mọi người ở đây còn cần một chỗ để ở".

Ảnh: NVCC

Sau những biến cố, hiện Trại nấm Thiện Giao là nơi sinh sống của 13 thành viên, phần lớn là người khuyết tật nặng, cùng 5 trẻ đang tuổi đến trường. Những khoản chi cho tiền thuê đất, thuốc men, học tập và sinh hoạt vẫn là gánh nặng thường trực. Trong đó, việc đưa đón một em bị câm điếc đến trường chuyên biệt cách trại gần 15 km cũng cần được thu xếp mỗi ngày.

Để những "mầm nấm" tiếp tục lớn lên

Bên cạnh nỗ lực duy trì hoạt động của gia đình anh Thanh, Thiện Giao còn nhận được sự hỗ trợ của chính quyền địa phương và những người từng ghé thăm. Đáng chú ý, không ít người quay lại bằng cách mua nấm linh chi và các sản phẩm do thành viên tại trại làm ra.

Sự lựa chọn ấy mang ý nghĩa thiết thực: tạo đầu ra cho sản phẩm, góp phần duy trì việc làm và giúp những người khuyết tật có thêm cơ hội sống bằng sức lao động của mình.

Một trong những người nhiều lần đồng hành cùng Thiện Giao là chị Nguyễn Thị Bích Ngọc, Chủ nhiệm CLB Tình nguyện Trẻ Mặt trời. Thành viên câu lạc bộ phần lớn là học sinh các trường THPT tại Hải Phòng. Các em đến thăm trại, trao tặng nhu yếu phẩm và trò chuyện với những người đang sinh sống tại đây.

ẢNH: THU THẢO

Những cuộc gặp gỡ giúp các thành viên tại trại có thêm sự sẻ chia, đồng thời để người trẻ hiểu hơn về hậu quả chiến tranh và cuộc sống của những người mang di chứng chất độc da cam. Với Thiện Giao, sự đồng hành lâu dài, thiết thực và tôn trọng khả năng lao động của mỗi người có ý nghĩa không kém những món quà hỗ trợ trước mắt.

Gần 30 năm qua, từ những đứa trẻ đầu tiên được mẹ Hương đón về, Thiện Giao đã trở thành mái nhà của nhiều phận đời chịu ảnh hưởng bởi chiến tranh. Người sáng lập đã qua đời, cơ ngơi cũng nhiều lần đối mặt với hỏa hoạn, thiên tai, nhưng lựa chọn tạo sinh kế và trao cơ hội sống có ích cho những người khuyết tật vẫn được gia đình bà tiếp nối.

Có lẽ, 'di sản' mẹ Hương để lại không chỉ là Trại nấm Thiện Giao, mà còn là cách nhìn nhận những người mang di chứng chiến tranh: không chỉ bằng sự thương cảm, mà bằng sự tôn trọng và niềm tin vào khả năng của mỗi người.

Trên mảnh đất ấy, những ụ nấm vẫn được chăm sóc, những công việc thường ngày vẫn tiếp diễn. Những 'mầm nấm' mà mẹ Hương từng vun trồng cũng đang được những người ở lại tiếp tục gìn giữ.