Chọn nghề kiểu gen Z: Hết thời “rập khuôn”

Trước đây, con đường sự nghiệp của nhiều người trẻ được hình dung khá rõ ràng: học phổ thông, thi đại học, tốt nghiệp rồi tìm công việc ổn định. Tuy nhiên, hiện nay bức tranh ấy dần thay đổi. Không ít người trẻ chọn nghề theo những lối đi khác: học nghề ngắn hạn, tự học qua internet, làm nghề tự do hoặc khởi sự kinh doanh từ chính sở thích cá nhân...

Theo các chuyên gia, sự dịch chuyển này cho thấy một thế hệ đang định nghĩa lại khái niệm nghề nghiệp và thành công.

Chọn nghề: Nhiều lối đi thay vì lối mòn

Nguyễn Ngọc Anh (25 tuổi, ngụ P.Tăng Nhơn Phú, TP.HCM) từng là sinh viên Trường ĐH Ngân hàng TP.HCM. Sau một thời gian học tập, Ngọc Anh quyết định rẽ hướng sang kinh doanh lĩnh vực làm đẹp. "Ban đầu tôi tranh thủ thời gian rảnh phụ giúp tiệm làm đẹp gần nhà. Làm dần thì tôi thật sự thích công việc này. Sau đó tôi quyết định dừng việc học để theo nghề. Đến nay đã gần 4 năm", Ngọc Anh chia sẻ.

Câu chuyện của Ngọc Anh không cá biệt. Nhiều người trẻ hiện nay không còn xem đại học là con đường duy nhất để lập nghiệp. Thay vào đó, họ cân nhắc những lựa chọn khác phù hợp hơn với năng lực và mục tiêu cá nhân.

Trần Minh Khôi (19 tuổi, ngụ xã Hiệp Phước, TP.HCM) sau khi tốt nghiệp THPT đã quyết định không thi đại học mà đăng ký khóa học điện lạnh kéo dài 6 tháng tại một trung tâm đào tạo nghề. "Em muốn ra nghề sớm để có thu nhập và tích lũy kinh nghiệm thực tế. Nếu sau này thấy cần thiết, em vẫn có thể học thêm. Với em, điều quan trọng không phải là bằng cấp mà là kỹ năng và khả năng kiếm sống", Khôi nói.

ẢNH: THANH NAM

Bà Đỗ Thị Nguyên Hương, phụ trách tuyển dụng Công ty TNHH Kiến trúc xây dựng Trịnh Quang (P.Thới An, TP.HCM), cho rằng sự thay đổi trong lựa chọn nghề nghiệp của người trẻ phản ánh những biến chuyển lớn của thị trường lao động. "Trước đây, nhiều người mặc định chọn nghề đồng nghĩa với việc chọn một ngành đại học nhưng hiện nay, tư duy đó dần thay đổi. Người trẻ có xu hướng tìm kiếm những con đường linh hoạt hơn, có thể học nghề, học trực tuyến hoặc tham gia các dự án thực tế để tích lũy kỹ năng", bà Hương nói.

Cũng theo bà Hương, người trẻ ngày càng chủ động trong việc thiết kế sự nghiệp của bản thân. Chọn nghề không còn là chọn một lối đi cố định, mà là chọn cách sống phù hợp với bản thân và thị trường.

Từ "nghề tay trái" thành "nghề chính"

Chuyên gia tư vấn hướng nghiệp Nguyễn Vũ Phương Oanh (Trung tâm tâm lý ứng dụng và định hướng nghề nghiệp Compass Career Center, TP.HCM) cho biết: "Qua khảo sát của trung tâm, tỷ lệ học sinh sau THPT chọn học nghề hoặc tham gia các khóa đào tạo ngắn hạn tăng lên, đặc biệt trong các lĩnh vực kỹ thuật, dịch vụ, thương mại điện tử và sáng tạo nội dung".

Theo bà Oanh, nhiều người trẻ hiện nay có thể tự học các kỹ năng như thiết kế đồ họa, quay dựng video, viết lách, nấu ăn… thông qua các nền tảng trực tuyến. Khi kỹ năng được trau dồi đủ tốt, những công việc từng được xem là "nghề tay trái" hoàn toàn có thể trở thành nguồn thu nhập chính.

ẢNH: THANH NAM

"Trước đây, nghề phụ thường bị xem là tạm bợ, nhưng trong bối cảnh kinh tế sáng tạo phát triển, không ít người trẻ bắt đầu sự nghiệp từ chính những kỹ năng này", bà Oanh cho hay.

Đặng Lê Hữu Khang (24 tuổi, ngụ P.Tân Tạo, TP.HCM) là một điển hình. Khang từng theo học ngành quản trị kinh doanh tại một trường đại học ở Q.Bình Thạnh cũ, nhưng lại được nhiều người biết đến nhờ kênh YouTube hướng dẫn sửa chữa máy tính, thứ từng là sở thích cá nhân. "Lúc đầu bố mẹ phản đối vì nghĩ công việc này không ổn định. Nhưng khi thấy tôi có thu nhập đều đặn và cộng đồng người xem ngày càng đông, gia đình dần thay đổi suy nghĩ", Khang nói.

Ông Trần Hữu Miên, phụ trách nhân sự Công ty TNHH Việt Nam Mayer (TP.HCM), cho rằng thế hệ trẻ ngày nay đang định nghĩa lại khái niệm "ổn định" trong nghề nghiệp. "Với thế hệ trước, ổn định thường gắn với một công việc lâu dài, lương tháng cố định và ít thay đổi. Nhưng với nhiều người trẻ ngày nay, ổn định lại nằm ở năng lực cá nhân, khả năng thích ứng, học hỏi và làm được nhiều việc khác nhau", ông Miên nhận xét.

Theo ông Miên, trong bối cảnh nền kinh tế số và lao động tự do phát triển, một người có thể làm nhiều công việc cùng lúc hoặc chuyển đổi nghề nghiệp linh hoạt. Điều quan trọng là họ có kỹ năng và sự chủ động để thích nghi với thị trường.

Cần trang bị gì khi chọn con đường "phi đại học" ?

Theo anh Lê Phi Hùng, nghiên cứu sinh ngành thống kê và khoa học dữ liệu tại ĐH Johns Hopkins (Mỹ), xu hướng đa dạng hóa con đường sự nghiệp không chỉ diễn ra ở VN mà còn phổ biến trên thế giới. "Hiện nay, nhiều người theo đuổi "multi-career path", tức là có nhiều hướng nghề nghiệp song song. Một người có thể làm công việc tự do ban ngày, dạy trực tuyến buổi tối, hoặc kinh doanh nhỏ vào cuối tuần", anh Hùng nói.

Theo anh Hùng, điều này cho thấy khái niệm nghề nghiệp đang ngày càng linh hoạt. Thay vì gắn bó với công việc duy nhất, nhiều người chọn xây dựng nhiều nguồn thu nhập và không ngừng nâng cấp kỹ năng.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng khuyến cáo việc chọn con đường khác với lộ trình đại học truyền thống đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng.

ẢNH: THANH NAM

Bà Nguyễn Vũ Phương Oanh khuyến nghị người trẻ cần tìm hiểu kỹ trước khi quyết định rẽ hướng. "Nếu lựa chọn học nghề, nên ưu tiên những cơ sở đào tạo uy tín và có liên kết với doanh nghiệp để tăng cơ hội việc làm. Trong trường hợp theo đuổi nghề tự do hoặc sáng tạo nội dung, người trẻ nên bắt đầu bằng những dự án nhỏ để kiểm chứng năng lực của bản thân, đồng thời xây dựng kế hoạch tài chính rõ ràng vì thu nhập có thể không ổn định trong giai đoạn đầu. Ngoài ra, việc tìm kiếm người hướng dẫn, những người đi trước trong nghề… cũng được xem là cách giúp rút ngắn thời gian học hỏi và tránh những sai lầm phổ biến", bà Oanh nói.

Theo bà Oanh, sự thay đổi trong cách chọn nghề của người trẻ cũng đặt ra yêu cầu thích ứng từ phía gia đình và hệ thống giáo dục.

"Phụ huynh và nhà trường cũng cần đổi mới tư duy hướng nghiệp. Nhiều phụ huynh vẫn nghĩ học đại học mới là học thật. Họ chưa quen việc con mình theo nghề sáng tạo, học nghề ngắn hạn hay làm tự do. Điều quan trọng không phải con học ngành gì, mà là có yêu thích, phù hợp và theo đuổi đến cùng hay không? Nhà trường cũng cần thay đổi cách hướng nghiệp, thay vì áp đặt nghề nghiệp theo điểm số, cần tạo cơ hội cho học sinh trải nghiệm nghề từ sớm để học sinh hiểu rõ hơn về thị trường lao động", bà Oanh nói.

Anh Lê Phi Hùng cho hay: "Đại học vẫn là một lựa chọn giá trị, nhưng không còn là lựa chọn duy nhất. Khi tư duy hướng nghiệp thay đổi, xã hội cũng cần mở rộng cách nhìn về thành công và nghề nghiệp bền vững". (còn tiếp)