Người bán thơ cho chồng

Chồng cô là nhà thơ Đỗ Trọng Khơi, người được văn đàn gọi bằng cái tên trìu mến "nhà thơ viết nằm". Cả cuộc đời chú gắn với chiếc giường bệnh, với những khớp xương co cứng, và với những tập thơ viết ra trong tư thế nằm. Người ta thường nhắc đến chú như một biểu tượng của nghị lực, của những câu thơ vượt lên số phận. Nhưng trong ký ức tôi, bên cạnh người thi sĩ ấy, bao giờ cũng có một dáng người khác, nhỏ nhẹ, ít nói, chưa một lần bước lên phía trước. Đó là cô Đỗ Thị Thu Oanh, hiện làm việc tại thư viện Trường đại học Y dược Thái Bình.

ẢNH: TGCC

Từ miền Nam ra Bắc "xin" cưới chồng

Bố tôi từng kể một chuyện mà nhiều năm sau tôi mới hiểu hết. Cô Oanh là người chủ động tìm đến chú Khơi. Khi ấy, cô đang sống và làm việc ở miền Nam. Sau khi đọc bài viết về nhà thơ Đỗ Trọng Khơi, cô viết thư rồi vượt chặng đường xa ra miền Bắc gặp chú. Nhiều người khi ấy vẫn nói vui: cô ra Bắc “xin cưới chồng”.

Cô đến không phải vì thương hại, mà bởi ngưỡng mộ một con người sống trong bệnh tật nhưng vẫn giữ được sự trong trẻo của tâm hồn, vẫn làm thơ và yêu cuộc đời.

Bố tôi kể, quyết định ấy từng khiến nhiều người khó hiểu. Một người phụ nữ còn trẻ, có công việc ổn định lại chọn bước vào cuộc đời một người đàn ông mà hầu hết sinh hoạt đều phải nhờ người khác. Nhưng cô đã chọn và không bao giờ quay lại.

Điều đáng nhớ không chỉ là cô đã ở lại, mà là cô đã chủ động bước đến. Tình yêu ấy bắt đầu từ sự kính trọng. Có lẽ vì thế, trong cách cô gọi “anh Khơi”, trong mỗi lần nhắc đến chú với bạn bè, luôn có một sự trân trọng tự nhiên và bền bỉ.

Câu nói theo tôi suốt tuổi thơ

Tôi lớn lên trong tình bạn giữa bố tôi và chú Khơi. Hai người chơi với nhau nhiều năm nên từ nhỏ, tôi đã quen gọi cô chú như người trong nhà. Mỗi lần cô Oanh sang, bao giờ cô cũng mang theo ít lạc quê và một can rượu nhỏ, vừa đủ cho vài bữa cơm thân tình.

Đặt túi quà lên bàn, cô luôn nói một câu: “Anh Khơi gửi biếu anh chị”.

Tôi nghe câu ấy nhiều lần đến mức tưởng đó chỉ là cách cô nói. Lớn lên, tôi mới hiểu trong câu nói giản dị ấy có cả một cách sống. Có thể chính cô là người chọn lạc, rót rượu, gói ghém cẩn thận. Nhưng khi đến nơi, món quà luôn được nhắc là của chú Khơi. Cô chưa bao giờ nói: “Em mang biếu anh chị”, mà chỉ nói: “Anh Khơi gửi biếu anh chị”.

Có lẽ người ta dễ nhìn thấy điều đáng nói nhất trong cuộc đời cô là đã ở bên một nhà thơ khuyết tật. Nhưng càng lớn, tôi càng nghĩ điều đáng nói hơn nằm ở cách cô ở bên chú.

Giữ cho một người ở lại với cuộc đời

Cuộc sống của cô chú không chỉ có thơ.

Cô chú có hai người con trai, sống trong căn nhà nhỏ ở xã Vũ Thư, tỉnh Hưng Yên. Chiếc giường của chú đặt gần cửa sổ, nhìn ra dòng sông yên bình. Từ đó, chú làm thơ, đọc sách, tiếp bạn. Còn cô lặng lẽ đi từ gian bếp đến chiếc giường, từ chiếc giường ra sân rồi lại trở về. Những bước chân quen thuộc ấy nhẹ đến mức nhiều khi người ta quên mất trong căn nhà còn có một người phụ nữ đang giữ cho mọi thứ tiếp tục.

Mỗi ngày của cô bắt đầu từ rất sớm: đỡ chú ngồi dậy, bế sang xe lăn, giúp vệ sinh, thay quần áo, xoa bóp những khớp xương đã co cứng. Bữa ăn, viên thuốc, ly nước, chiếc gối kê sau lưng, tấm chăn kéo ngang người, bản thảo đặt đúng chỗ chú có thể với tới - tất cả đều được cô sắp xếp.

Những công việc lặp lại mỗi ngày ấy, với cô, dường như chỉ là nhịp sống bình thường của một gia đình.

ẢNH: TGCC

Hai người con trai lớn lên trong chính nhịp sống ấy. Tôi thường nghĩ, để nuôi hai đứa trẻ trong một ngôi nhà mà người cha gần như không thể tự đứng dậy, hẳn cần một sức mạnh rất khác. Cô vừa là người vợ bên chú, vừa là người mẹ nuôi con khôn lớn, vừa quán xuyến mọi việc trong nhà, để căn nhà nhỏ luôn đủ ấm, đủ sáng và đủ yên bình cho thơ được viết ra mỗi ngày.

Điều lạ là trong suốt những năm tháng tôi biết cô, chưa bao giờ tôi nghe cô nói một câu kiểu như: “Em phải thế này, em phải thế kia”. Cô không nhắc đến sự vất vả của mình. Cô chỉ nhắc đến chú.

“Anh Khơi đang viết”

“Anh Khơi bảo thế”

“Để em hỏi anh Khơi”

Ngay cả khi chú không thể tự đi lại, nhiều việc nhỏ nhất cũng phải nhờ đến cô, trong cách cô nói, chú vẫn luôn là người chủ động, người quyết định, được đặt ở vị trí trang trọng nhất.

Có lần bố tôi bảo: “Lần nào em cũng mang quà sang, ngại quá”. Cô chỉ cười: “Anh Khơi bảo mang sang, anh chị dùng cho vui”. Câu trả lời ấy đến bây giờ tôi vẫn nhớ.

Có lẽ sự tôn trọng trong hôn nhân không phải lúc nào cũng nằm ở những lời lớn lao. Đôi khi, nó nằm trong cách một người nhắc tên người kia, trong cách giữ cho người bạn đời của mình còn nguyên vẹn phẩm giá trước bạn bè và trước cuộc đời.

Có lẽ nhiều năm gắn bó với thư viện cũng khiến cô có sự cẩn thận đặc biệt với sách. Những tập thơ của chú được cô xếp ngay ngắn trong tủ. Khi có người gọi điện đặt mua, cô mở tủ, lấy đúng cuốn, vuốt lại mép bìa, ghi địa chỉ cẩn thận rồi mang ra bưu điện. Cô buộc từng chồng sách bằng sợi dây nilon trắng, động tác chậm, đều và thuần thục.

Cô không bán thơ theo nghĩa của một người kinh doanh. Cô chỉ lặng lẽ đưa thơ của chú đến với những người cần nó.

Có lần tôi hỏi:

“Cô có đọc hết thơ chú không?”

Cô cười, bảo đọc nhiều rồi, có bài thuộc lúc nào không biết.

Tôi nghĩ cô đọc thơ chú theo một cách mà ít ai có thể đọc được. Người đọc bình thường gặp thơ trên trang giấy. Còn cô gặp thơ từ khi nó còn là những dòng viết dở, những tờ bản thảo bên gối, những câu thơ chú đọc lên giữa đêm. Cô đọc thơ bằng chính quãng đời mình đã sống cùng người làm thơ.

Thơ chú Khơi được viết trong tư thế nằm. Nhưng để những câu thơ ấy có thể đi xa, đến với bạn đọc ở nhiều nơi, còn có những bước chân của cô.

Khoảng cách đẹp nhất của một đời vợ chồng

Tôi nhớ những buổi bố tôi sang chơi với chú. Hai người đàn ông ngồi nói chuyện rất lâu... Cô Oanh lặng lẽ pha trà, bày đĩa lạc rang, rồi lui vào trong. Cô không chen vào câu chuyện, nhưng sự có mặt của cô khiến căn nhà luôn ấm áp lạ lùng - như một ngọn lửa nhỏ được giữ đều suốt nhiều năm, không bùng lên, không tắt đi.

Có những người làm nên một đời thơ bằng câu chữ.

Có những người làm nên một đời thơ bằng sự hiện diện.

Tôi nghĩ cô Oanh thuộc về những người như thế.

Rồi một ngày, tôi chợt hiểu vì sao trong ký ức mình, cô luôn gắn với hình ảnh lạc quê, rượu nấu và câu nói "Anh Khơi gửi biếu anh chị". Đó không chỉ là cách cô mang quà. Đó là cách cô đi cùng chú qua cuộc đời. Cô luôn để chú hiện diện trước mình, luôn gìn giữ cho chú một vị trí nguyên vẹn trong lòng bạn bè và những người yêu thơ.

Người ta thường gọi những người như cô là người đứng sau.

Tôi lại nghĩ khác.

Cô không đứng sau chú Khơi.

Cô đứng bên cạnh chú, chỉ là lặng lẽ hơn.

Và có lẽ, đó mới là khoảng cách đẹp nhất của một đời vợ chồng.