Từ 'đường ngược chiều' đến hành trình trở về đánh thức giá trị bản làng

Cô gái dám đi ngược chiều để chạm tới bầu trời

Sinh ra trong gia đình đông con người Dao Tuyển ở vùng cao Bát Xát, Lào Cai, tuổi thơ Chảo Yến gắn với cái nghèo và những ngày đến trường đầy nhọc nhằn. Trường lớp xa xôi, con đường đi học phải trèo đèo, lội suối, trong khi cuộc sống gia đình còn bộn bề thiếu thốn khiến việc học trở thành hành trình không dễ theo đuổi đến cùng. Anh chị em của Yến lần lượt phải bỏ học, còn cô cũng có 3 năm rời xa trường lớp, tưởng như con đường học hành sẽ dừng lại giữa những ngọn núi quê mình.

Ảnh: NVCC

Nhưng Yến không chấp nhận để việc học kết thúc như một điều đã được định sẵn. Cô thuyết phục gia đình cho mình trở lại trường, bắt đầu lại sau 3 năm dang dở. Với tôi, "đường ngược chiều" của Yến bắt đầu từ chính lựa chọn ấy: khi hoàn cảnh đẩy mình rời xa lớp học, cô tìm cách quay trở lại; khi cái nghèo và những giới hạn quanh mình có thể khiến một cô gái vùng cao bằng lòng với con đường quen thuộc, cô lại muốn đi xa hơn bằng tri thức.

Từ những ngày phải giành lấy cơ hội được học, Yến từng bước vào ĐH rồi giành học bổng Erasmus Mundus trị giá 50.000 USD để học thạc sĩ tại châu Âu. Trong sách, câu nói của người bạn tên Hoàng: "Đừng tự hào mình nghèo mà học giỏi, mà hãy tự hỏi vì sao mình học giỏi mà vẫn nghèo" đã khiến Yến nghĩ về "tri thức sống" - kiến thức không chỉ nằm trong điểm số mà phải tạo ra những thay đổi thực sự cho cuộc sống.

Trước chuyến bay sang châu Âu, Yến viết: "Chỉ cần tôi bước lên máy bay, con đường tôi đi sẽ không còn là đường ngược chiều nữa, mà nó là bầu trời". Tôi nhớ mãi câu ấy, bởi phía sau chuyến bay không chỉ là một suất học bổng, mà là thành quả của biết bao năm Yến kiên trì lựa chọn một lối đi không dễ dàng. Từ cô bé người Dao Tuyển nơi vùng cao Bát Xát đến ngày bước lên chuyến bay thực hiện ước mơ là một hành trình dài. Và có lẽ chính sự bền bỉ không chịu khuất phục ấy đã đưa Yến từ "đường ngược chiều" chạm tới bầu trời.

Ảnh: NVCC

Mang tri thức về bản

Sau thời gian học tập ở châu Âu, Chảo Yến trở về VN, làm những công việc liên quan đến phát triển cộng đồng, con người và thiên nhiên, rồi thử sức với du lịch sinh thái. Những trải nghiệm ấy cũng khiến cô nghĩ nhiều hơn về việc mình có thể làm gì cho quê hương.

Năm 2022, sau khi tham dự Hội nghị Thủ tướng Chính phủ đối thoại với nông dân, Yến tự hỏi: Tại sao những người khác có thể nâng tầm sản phẩm của đồng bào dân tộc thiểu số, còn mình, một người sinh ra từ chính cộng đồng ấy, lại không làm được?

Tháng 7.2023, Yến trở thành Giám đốc Hợp tác xã Tri thức - Bản địa Goong. "Goong" trong tiếng Dao có nghĩa là "tốt đẹp". Khởi đầu với 9 hộ gia đình bản địa, hợp tác xã hướng đến các sản phẩm gắn với nông sản, dược liệu, thuốc Nam và vốn tri thức của người Dao. Miến sâm đất, mật ong rừng, lá tắm, các sản phẩm thảo dược… từ bản làng được tìm thêm những con đường để đến gần người tiêu dùng.

Theo dõi Yến trên mạng xã hội, tôi thường bắt gặp cô giữa vườn lê trĩu quả, trên ruộng sâm đất với những chùm củ vừa nhổ lên còn vương đất hay bên những thùng nông sản chuẩn bị chuyển đi. Một Chảo Yến từng ngồi trong những giảng đường châu Âu giờ lại tất bật giữa đất đai, cây trái quê nhà. Khoảng cách tưởng rất xa ấy dường như được nối lại bằng chính những điều cô đã học và trải nghiệm.

Ảnh: NVCC

Yến tự học quay phim, dựng video, livestream để giới thiệu sản phẩm, đồng thời hướng dẫn một số bạn trẻ địa phương sử dụng công nghệ phục vụ công việc và mưu sinh. Tri thức không còn chỉ giúp cô bước ra thế giới, mà trở thành phương tiện kết nối sản vật quê hương với những cơ hội mới.

Cái tên "Tri thức - Bản địa" cũng gợi đúng hướng đi ấy: một bên là kiến thức, kỹ năng Yến tích lũy qua những năm tháng đi xa; một bên là kinh nghiệm, cây thuốc, sản vật và vốn sống của người dân. Những giá trị vốn có của bản làng, khi được kết nối bằng những cách làm mới, có thêm cơ hội bước ra ngoài những ngọn núi.

Ngày trước, Yến học để mở đường cho mình. Sau những năm tháng đi xa, tri thức lại theo cô trở về bản. Và từ thực tế, cô dần hiểu rằng muốn tạo giá trị cho cộng đồng, điều quan trọng không chỉ là mình biết gì, mà còn là người dân thực sự cần gì.

Ảnh: NVCC

Để giá trị bản làng đi xa

Điều khiến tôi chú ý ở Chảo Yến còn là cách cô thay đổi sau những va chạm với thực tế. Từng tập huấn chuyển đổi số cho nông dân, Yến cũng tin đưa nông sản lên sàn thương mại điện tử sẽ mở thêm cơ hội. Nhưng càng tiếp xúc, cô càng nhận ra người dân đã có thế mạnh: hiểu đất, hiểu cây, hiểu mùa vụ và làm ra sản phẩm tốt. Trong khi đó, vận hành gian hàng, xử lý đơn, phí sàn, thuế phí lại là những việc không phải ai cũng phù hợp. "Đưa lên để làm gì?", Yến tự hỏi. Không muốn "tô màu" cho những điều chưa phù hợp thực tế, cô quyết định không tiếp tục đứng những lớp như vậy.

Yến vẫn dùng công nghệ để giới thiệu sản phẩm, nhưng không cho rằng người nông dân phải tự làm tất cả mới là bắt kịp thời đại. "Đừng cố bắt con cá leo cây", cô ví von. Người giỏi trồng cây hãy làm ra sản phẩm tốt, người có khả năng kết nối tìm đầu ra, người biết truyền thông kể câu chuyện sản phẩm. Mỗi người phát huy thế mạnh của mình rồi kết nối với nhau. Tôi thích cách nghĩ ấy bởi đó không chỉ là phương pháp làm việc, mà còn là sự tôn trọng giá trị của mỗi người.

Từ cách làm đó, Yến dùng hình ảnh, video, mạng xã hội để đưa sản vật đến gần người tiêu dùng và kể câu chuyện về con người, vùng đất phía sau chúng. Cùng với nông sản, những nét văn hóa của người Dao Tuyển từ trang phục, ẩm thực đến phong tục, đời sống cũng được giới thiệu rộng rãi hơn. Điều đi ra khỏi bản vì thế không chỉ là sản phẩm mà còn là những giá trị văn hóa và tri thức bản địa.

Ảnh: NVCC

Hiệu quả không chỉ nằm ở việc sản phẩm có thêm cơ hội tiếp cận thị trường, mà còn là các hộ dân có thêm kênh kết nối đầu ra, một số bạn trẻ địa phương được tiếp cận kỹ năng công nghệ phục vụ công việc và mưu sinh, sản vật và văn hóa người Dao có thêm cơ hội được biết đến. Người dân không phải rời bỏ điều mình giỏi để chạy theo một mô hình mới; chính thế mạnh của họ trở thành điểm xuất phát để tạo thêm giá trị.

Tháng 11.2025, Chảo Thị Yến được T.Ư Đoàn tặng bằng khen vì có thành tích xuất sắc, tiêu biểu trong khởi nghiệp, lập nghiệp, góp phần phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Sự ghi nhận ấy là một dấu mốc, nhưng điều khiến tôi trân trọng hơn là cách Yến lựa chọn tạo giá trị: không làm thay, không áp đặt, mà để mỗi người phát huy điều mình làm tốt.

Từ một cô gái vùng cao nỗ lực tìm con đường thay đổi cuộc đời mình, Chảo Yến hôm nay đang dùng tri thức, trải nghiệm và khả năng kết nối để tạo thêm giá trị cho quê hương. Điều đáng quý trong hành trình ấy không chỉ là đi được bao xa hay đạt được những gì, mà là sau những thành công của riêng mình, Yến vẫn chọn trở về, lắng nghe người dân, trân trọng thế mạnh của mỗi người và góp sức để những sản vật, tri thức, văn hóa bản địa được biết đến nhiều hơn. Có lẽ sống đẹp đôi khi bắt đầu giản dị như thế.