Những 'cú hích' của đồng nghiệp quốc tế

"Hồi xưa" - khi internet chưa phổ thông, tiếng "tít tít… rè rè" kết nối dial-up vẫn inh ỏi đây đó, khi Nokia là chuẩn mực đẳng cấp điện thoại, mạng di động chỉ để gọi, nhắn tin còn giới hạn ký tự, và "Wifi" chưa xuất hiện trong vốn từ của người Việt.

Chính trong thuở ban sơ internet ấy, công cuộc chuyển đổi số của báo chí VN được ươm mầm. Ở Báo Thanh Niên, hành trình ấy bắt đầu từ cuối năm 2003 với việc ra mắt trang tin điện tử đầu tiên. Vài tháng sau, các biên tập viên online được "du học tại chỗ" khi những nhà báo đến từ Thụy Điển xuất hiện ở trụ sở 248 Cống Quỳnh (Q.1 cũ, TP.HCM), hướng dẫn cách viết, cách đặt tựa để lôi cuốn một nhóm đối tượng độc giả vẫn còn hiếm hoi.

Ở thời mà độc giả chỉ quen đọc báo giấy, nghe đài và xem truyền hình, nhiều bài học ấy phải mất vài năm sau mới có dịp phát huy tác dụng. Nhưng đó chính là viên gạch đầu tiên đặt nền cho một hành trình dài - hành trình mà mỗi bước ngoặt quan trọng của Thanh Niên đều có dấu ấn hỗ trợ, gợi mở từ các đồng nghiệp quốc tế: không chỉ về kỹ năng và công nghệ, mà cả về tư duy và cách thích nghi.

Ảnh: H.H

Tìm đường nơi xứ tuyết

Cuối thập niên đầu tiên của thế kỷ 21, internet tốc độ cao và điện thoại thông minh bắt đầu thay đổi thói quen đọc tin. Lãnh đạo Báo Thanh Niên hiểu rằng thử thách thật sự không chỉ là "lên mạng", mà là tái cấu trúc toàn bộ quy trình làm báo để đón một lớp độc giả mới, tìm doanh thu từ các nền tảng số, mà đồng thời cũng không đánh mất bạn đọc báo in truyền thống vẫn còn đông đảo.

Theo ví von của các chuyên gia Thụy Điển, đó là bài toán "bắt cá hai tay" rất nghiêm túc. Trong một khóa đào tạo kéo dài 9 tháng bắc qua 2 năm 2010-2011, Đài phát thanh Thụy Điển đã giúp Thanh Niên kết nối tìm hiểu mô hình chuyển đổi ở các tòa soạn khu vực Bắc Âu có hoàn cảnh tương tự: những tờ báo uy tín, có lượng độc giả trung thành, nhưng phải chuyển mình khi báo mạng hút dần cả độc giả lẫn doanh thu từ báo in. Những người bạn đó đã giúp Thanh Niên vượt qua sự choáng ngợp trước những văn phòng "chuẩn IKEA" và máy móc hiện đại để xác định hướng thiết lập mô hình tòa soạn hội tụ tích hợp không chỉ báo in, báo mạng mà cả truyền hình và các nền tảng số; đồng thời đầu tư con người, công nghệ tương xứng.

Những năm sau đó, qua sự kết nối của Hiệp hội Báo chí thế giới (WAN-IFRA), nhiều chuyên gia Bắc Âu tiếp tục làm việc với Thanh Niên, chia sẻ kinh nghiệm về doanh thu kỹ thuật số, sản xuất đa phương tiện và phân tích dữ liệu độc giả. Những đợt trao đổi ấy góp phần giúp Báo Thanh Niên định hình mô hình tòa soạn hội tụ "chuẩn chỉnh" phù hợp, nơi báo in, báo mạng, video và mạng xã hội cùng vận hành hài hòa, như những cánh tay nối dài của một thương hiệu duy nhất.

Ảnh: Hồng Hạnh

Bài test Anh quốc

Bước sang thập niên 2020, thách thức của báo chí không còn là "làm báo online", mà là sống được, sống ổn với chuyển đổi số, trong bối cảnh doanh thu từ báo in giảm mạnh sau đại dịch, quảng cáo kỹ thuật số thì dễ bị biến động kinh tế ảnh hưởng.

Năm 2023, nhóm tư vấn chiến lược của Financial Times (FT), tờ báo tài chính danh tiếng của Anh, đến làm việc với Thanh Niên đã đặt ra những câu hỏi thẳng thắn: độc giả trung thành là ai? Họ có sẵn sàng trả tiền cho nội dung chất lượng? Và tòa soạn đang làm gì để giữ họ ở lại?

Trước những câu hỏi đó, tòa soạn phải rà soát lại từ quy trình biên tập, chiến lược nội dung đến cấu trúc doanh thu. Báo cáo đánh giá của FT chỉ ra rằng Thanh Niên đã phát triển mạnh về sản xuất nội dung đa nền tảng, có lợi thế về lượng độc giả trung thành và tiềm năng lớn trong việc phát triển mô hình thành viên - điều mà nhiều tờ báo quốc tế đang theo đuổi.

Từ gợi ý của nhóm chuyên gia, tòa soạn xây dựng chiến lược tập trung vào 3 trụ cột: nội dung chất lượng cao, cộng đồng độc giả trung thành, và mô hình thành viên bền vững. Năm 2024, FT trở lại trong khuôn khổ chương trình hợp tác cùng Google để giúp nâng chất nội dung và tăng tương tác.

Kết quả? Trước sinh nhật lần thứ 40, số tài khoản đăng ký trên Thanh Niên Online cao hơn nhiều lần so với lượng phát hành báo in ở thời kỳ đỉnh cao vàng son.

Khi AI gõ cửa

Rồi đến lượt trí tuệ nhân tạo (AI) len lỏi vào công việc làm báo. Ở Báo Thanh Niên, sử dụng các công cụ AI không còn là chuyện xa lạ. Một tựa bài bắt tai, hợp "trend" hơn, đề xuất chủ đề "đang hot", gợi ý phát triển nội dung, tự động sắp xếp tin bài thu hút… rất nhiều công việc đang được AI hỗ trợ, giúp tiết kiệm rất nhiều thời gian và công sức. Nhưng đi cùng cơ hội là những cảnh báo.

ảnh: Nhật Thịnh

TS Jens Barland, chuyên gia Na Uy từng tư vấn cho Thanh Niên, chỉ ra thách thức lớn nhất là gìn giữ uy tín, bởi "khi mọi thứ diễn ra rất tự động và nhanh chóng, tưởng chừng rất ổn, thì lỗi lại càng dễ lọt qua". Lời khuyên của ông là đón nhận AI, nhưng phải siết chặt các nguyên tắc biên tập cốt lõi: kiểm chứng thông tin, đa dạng nguồn tin, và các rào cản ngăn tin giả. Ông tin rằng việc ứng dụng AI trong tòa soạn không thể thành công chớp nhoáng, mà là hành trình cải tiến liên tục bằng từng bước nhỏ nhưng có chiến lược rõ ràng, và quan trọng nhất là "phát huy kỹ năng con người và tổ chức, chứ không nên phụ thuộc mê muội vào công nghệ".

TS Andreas Mattsson, chuyên gia Thụy Điển từng làm việc với Thanh Niên, cũng giới thiệu một nghiên cứu thú vị cho thấy các nhà báo Trung Quốc xem AI như "cộng sự nâng cao" - một công cụ thiết thực để tăng hiệu quả, hơn là "cuộc cách mạng thay thế người". Một điểm đáng chú ý là việc áp dụng AI thường được thúc đẩy từ trên xuống, do lãnh đạo tòa soạn gợi ý, đốc thúc. Và điều quan trọng là con người vẫn giữ quyền kiểm soát ở bước cuối cùng để tránh AI "ảo giác" tự biên tự diễn.

Học từ bạn, làm theo mình

Hơn hai thập niên qua đánh dấu nhiều cột mốc then chốt của chuyển đổi số: từ tòa soạn hội tụ, đến mô hình doanh thu số, và học cách sống cùng AI. Trên hành trình đó, Thanh Niên luôn giữ tinh thần học hỏi và cởi mở với tri thức toàn cầu, nhưng không đánh mất bản sắc riêng.

Một nghiên cứu của TS Mattsson cho thấy trong các chương trình đào tạo báo chí do Thụy Điển tổ chức, các nhà báo VN, trong đó có đội ngũ Thanh Niên, tiếp nhận rất tốt các kiến thức công nghệ, kỹ năng nhưng cũng linh hoạt điều chỉnh các kinh nghiệm tác nghiệp, quản lý cho phù hợp với điều kiện thực tế. Có lẽ là nhờ vậy mà hành trình chuyển đổi số sẽ tiếp tục bền bỉ, có chiều sâu và định hướng rõ ràng. Bởi rốt cuộc, chuyển đổi số không phải là đích đến, mà là một quá trình học hỏi liên tục - nơi công nghệ thay đổi từng ngày, nhưng giá trị cốt lõi của báo chí vẫn không đổi: sự tin cậy, trung thực và phục vụ công chúng.