Đó là nhận định của tiến sĩ toán học tính toán Lê Văn Thiện, hiện là giáo viên Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa, về Thông tư ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên của Bộ GD-ĐT.

Học sinh Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa (TP.HCM)
ẢNH: MỸ QUYÊN
Theo tiến sĩ Thiện, đây là cơ hội để trường chuyên đổi mới cả cách tuyển chọn lẫn cách bồi dưỡng tài năng. Đề xuất này đáng được nhìn nhận như một cơ hội đổi mới, chứ không chỉ là thay đổi cách ghép các môn thi.
Câu hỏi quan trọng không dừng ở việc học sinh phải thi những gì mà là chúng ta muốn nhận ra tiềm năng nào ở tuổi 15 và sẽ tạo điều kiện ra sao để tiềm năng ấy phát triển?
Mở rộng cách nhận diện tài năng
Thi tuyển theo môn chuyên có giá trị trong việc phát hiện những học sinh sớm bộc lộ năng khiếu rõ rệt. Tuy nhiên, kết quả ở một môn tại một thời điểm chưa thể phản ánh đầy đủ mọi con đường phát triển của tài năng. Bên cạnh năng khiếu, kết quả ấy còn có thể chịu ảnh hưởng của việc học sinh được định hướng và có điều kiện bồi dưỡng sớm đến đâu.
Có em làm tốt những dạng toán khó đã được tiếp cận; có em lại nổi bật khi tìm quy luật trong một tập dữ liệu chưa từng gặp. Có em chưa tích lũy nhiều kiến thức nâng cao nhưng biết đặt câu hỏi sắc sảo, phát hiện một lập luận thiếu căn cứ hoặc đề xuất cách kiểm tra một giả thuyết. Những biểu hiện sau cũng rất đáng được trường chuyên tìm kiếm.
Cơ hội của tuyển sinh theo khối nằm ở khả năng mở rộng phạm vi quan sát ấy. Một bài đọc khoa học có ngữ liệu mới, cung cấp đủ thông tin và yêu cầu học sinh suy luận có thể cho thấy không chỉ các em đã biết gì, mà còn cách các em học từ điều chưa biết. Đây là một căn cứ quan trọng khi tuyển người học để tiếp tục bồi dưỡng, thay vì chỉ xác nhận mức độ thành thạo đã có.
Việc lựa chọn môn chuyên sâu sau một học kỳ cũng có ý nghĩa tương tự. Không phải học sinh nào cũng có đủ trải nghiệm ở bậc THCS để phân biệt mình thực sự yêu thích vật lý, hóa học hay sinh học, hoặc phù hợp hơn với lịch sử hay địa lý. Có thêm thời gian tiếp xúc với cách học, phương pháp và yêu cầu của từng môn sẽ giúp lựa chọn có cơ sở hơn.
Tất nhiên, mở rộng cách phát hiện không có nghĩa thay một khuôn tuyển chọn bằng khuôn "giỏi đều" mới. Giá trị của dự thảo sẽ rõ hơn nếu cấu trúc đề và cách xét tuyển vừa nhận diện được nền tảng chung vừa không làm chìm những năng lực nổi trội. Đó là yêu cầu thiết kế để cơ hội đổi mới đi đúng mục tiêu, không phải lý do để khép lại hướng tiếp cận mới.
Có nền tảng rộng để chuyên sâu vững hơn
Một băn khoăn dễ hiểu là tuyển sinh theo khối có làm giảm tính chuyên không. Nhưng cần phân biệt nền tảng để đi vào chuyên sâu với việc buộc học sinh chuyên sâu đồng thời nhiều môn. Theo nội dung dự thảo được phản ánh, trúng tuyển vào khối chuyên không đồng nghĩa phải học chuyên sâu tất cả các môn thuộc khối.
Chiều sâu học thuật không nhất thiết bắt đầu bằng việc thu hẹp thật sớm phạm vi tri thức. Nghiên cứu sinh học cần toán để xử lý dữ liệu và hóa học để hiểu cơ chế; tìm hiểu lịch sử cần năng lực đọc văn bản, đối chiếu nguồn và nhận biết không gian địa lý. Kiến thức của một môn có thể trở thành công cụ để khám phá môn khác, chứ không chỉ là phần học thêm bên cạnh môn chuyên.
Vì thế, đổi mới tuyển sinh có thể khuyến khích một cách chiếm lĩnh tri thức tích cực hơn: học để hiểu mối liên hệ, biết huy động điều đã học và tự bổ sung điều còn thiếu.
Điều cần đánh giá ở đây không phải số môn xuất hiện trong đề, mà là chất lượng tư duy khi kết nối kiến thức. Nếu chỉ ghép câu hỏi lý, hóa, sinh hoặc lịch sử, địa lý thành một bài dài hơn, kỳ thi mới sẽ khó tạo ra giá trị mới. Ngược lại, một tình huống được xây dựng tốt có thể đồng thời kiểm tra đọc hiểu, lập luận và giải quyết vấn đề mà không đòi hỏi học sinh học trước kiến thức chuyên sâu.
Đó cũng là cơ hội để nhìn lại ý nghĩa của trường chuyên: không chỉ đào tạo người giải thành thạo bài toán quen thuộc, mà bồi dưỡng người có khả năng bước vào những vấn đề chưa có lời giải sẵn.
Từ đổi mới đầu vào đến đổi mới bồi dưỡng
Cơ hội lớn nhất của dự thảo có lẽ nằm sau ngày công bố điểm. Khi tuyển học sinh theo tiềm năng trong một lĩnh vực, trường chuyên có thêm lý do và trách nhiệm tổ chức quá trình khám phá, tư vấn và bồi dưỡng phù hợp với từng em.

Học sinh Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong (TP.HCM)
ẢNH: NGỌC LONG
Học kỳ đầu lớp 10 có thể trở thành giai đoạn trải nghiệm học thuật có chủ đích: học sinh làm quen với thực hành thí nghiệm, đọc và phân tích tư liệu, giải quyết vấn đề, trao đổi với giáo viên bộ môn. Qua đó, các em không chỉ biết môn nào mình đạt điểm cao, mà còn hiểu mình hứng thú với kiểu câu hỏi nào, sẵn sàng dành công sức cho hoạt động nào.
Để khoảng thời gian này thực sự có giá trị, nhà trường cần công khai tiêu chí lựa chọn môn chuyên sâu, cách giải quyết khi nguyện vọng vượt khả năng đáp ứng và cơ chế hỗ trợ học sinh chưa tìm được hướng phù hợp. Không nên để việc lựa chọn chỉ là phân bổ theo điểm số và chỉ tiêu, khiến cơ hội khám phá trở thành một cuộc cạnh tranh kéo dài thêm.
Sau giai đoạn định hướng, chiều sâu chuyên môn vẫn phải được bảo đảm bằng đội ngũ giáo viên, thời lượng, học liệu và điều kiện nghiên cứu tương ứng. Những em sớm bộc lộ năng khiếu rõ rệt cũng cần được tiếp tục phát triển, không phải chờ đợi chỉ để mọi học sinh cùng một nhịp. Nền tảng chung và lộ trình riêng cần bổ sung cho nhau.
Điều đáng kỳ vọng của dự thảo là một cách nhìn mới: tài năng cần được nhận diện qua nhiều biểu hiện, được nuôi dưỡng trên nền tri thức rộng và được trao cơ hội phát triển trước khi bị đóng khung quá sớm. Nếu hiện thực hóa được tinh thần ấy, đổi mới tuyển sinh sẽ không làm trường chuyên bớt "chuyên", mà giúp nhà trường thực hiện tốt hơn sứ mệnh phát hiện và bồi dưỡng tài năng.
Đây là cơ hội tốt để đặt lại trọng tâm của giáo dục tài năng: không chỉ tuyển những học sinh đã thể hiện thành tích nổi bật, mà còn nhận ra những em có khả năng tiến xa khi được trao môi trường phù hợp. Tuy nhiên, cần hiện thực hóa bằng chất lượng đề thi và quá trình giáo dục sau tuyển sinh.
Xa hơn, đổi mới tuyển sinh cần được đặt trong tầm nhìn bồi dưỡng nhân tài, góp phần tạo ra những bước đột phá cho quốc gia. Bồi dưỡng nhân tài không nên tạo đặc quyền cho một nhóm học sinh, mà là trao cơ hội theo năng lực và tiềm năng, đồng thời nuôi dưỡng trách nhiệm dùng tài năng để tạo giá trị cho xã hội.
Khi tuyển đúng, nuôi dưỡng tốt và có môi trường để tài năng được phát huy, trường chuyên có thể góp phần hình thành đội ngũ dẫn dắt trong khoa học, công nghệ, văn hóa và quản trị, từ đó đóng góp vào những đột phá về năng suất, năng lực đổi mới sáng tạo và chất lượng phát triển quốc gia.
Đó là hành trình dài, đòi hỏi sự nối tiếp giữa trường chuyên với ĐH, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và môi trường trọng dụng nhân tài — không thể chỉ trông chờ vào một thay đổi ở kỳ thi đầu vào.
Mở cơ hội tiếp cận trường chuyên công bằng hơn
Một kỳ thi tìm kiếm tiềm năng cần quan tâm cả những học sinh chưa có điều kiện thể hiện hết tiềm năng ấy. Nếu thành công phụ thuộc quá lớn vào việc được luyện sớm những dạng bài chuyên biệt, cơ hội dự tuyển có thể nghiêng về các em có điều kiện tiếp cận giáo viên và học liệu tốt hơn.
Tuyển sinh theo hướng đánh giá năng lực có khả năng giảm bớt sự phụ thuộc đó nếu đề thi bám yêu cầu THCS, cung cấp đủ dữ kiện và phân hóa bằng chất lượng suy luận thay vì kiến thức ngoài chương trình. Khi ấy, một học sinh chưa từng học thêm chuyên sâu vẫn có cơ hội thể hiện cách hiểu vấn đề và khả năng học hỏi của mình.
Đề thi cần được thử nghiệm với những nhóm học sinh có điều kiện học tập khác nhau để phát hiện các rào cản không liên quan đến năng lực cần tuyển. Cần công bố sớm yêu cầu đánh giá, đề minh họa và hướng dẫn chấm; cung cấp học liệu miễn phí, có bản in hoặc sử dụng ngoại tuyến; giúp giáo viên THCS hiểu rõ cách hỗ trợ học sinh ngay trong giờ học chính khóa.
Nỗi lo chuyển từ luyện một môn sang luyện cả khối là điều cần được giải đáp bằng thiết kế cụ thể. Không một phương thức thi nào có thể loại bỏ hoàn toàn luyện thi nhưng có thể hướng việc chuẩn bị vào đọc hiểu, giải thích và tự học — những năng lực vẫn có ích ngay cả khi học sinh không trúng tuyển. Đó là giá trị giáo dục đáng theo đuổi của một kỳ thi đầu cấp.










Bình luận (0)