Phát triển tài năng trong trường chuyên, trường năng khiếu cần thay đổi trong thời đại AI

Trong bối cảnh tuyển sinh, đào tạo trường chuyên đang có nhiều ý kiến tranh luận và nhân kỷ niệm 30 năm thành lập Trường Phổ thông năng khiếu (ĐH Quốc gia TP.HCM), Báo Thanh Niên xin giới thiệu bài viết của GS-TSKH Hoàng Văn Kiếm, nguyên Chủ tịch Hội đồng Chức danh Giáo sư Nhà nước ngành công nghệ thông tin, về việc phát triển tài năng trong các trường chuyên, trường năng khiếu.

Nhìn lại lịch sử giáo dục thế giới và Việt Nam, chúng ta có thể thấy sự ra đời của trường chuyên, trường năng khiếu luôn gắn với một khát vọng lớn: phát hiện và đào tạo những con người có khả năng đóng góp đặc biệt cho tương lai đất nước.

Trong nhiều thập kỷ, những trường học đặc biệt này đã góp phần đào tạo nhiều nhà khoa học, nhà toán học, kỹ sư, nghệ sĩ và những người có đóng góp lớn cho xã hội.

ẢNH: NGỌC LONG

Tuy nhiên, bước vào thế kỷ XXI, đặc biệt từ khi trí tuệ nhân tạo tạo sinh xuất hiện, chúng ta đang đứng trước một sự thay đổi có tính bước ngoặt.

Chúng ta đang bước vào một thời đại mà những quan niệm truyền thống về trí thông minh, năng lực học tập, năng khiếu và tài năng đều cần được xem xét lại.

AI đang thay đổi khái niệm về trí thông minh và tài năng như thế nào?

Khoa học giáo dục và tâm lý học hiện đại đã chỉ ra rằng tài năng không phải một kết quả cố định ngay từ khi sinh ra. Tài năng là kết quả tương tác giữa nhiều yếu tố: tiềm năng cá nhân và đặc điểm sinh học; môi trường gia đình và xã hội; chất lượng giáo dục và người thầy; cơ hội tiếp cận tri thức và công nghệ; quá trình rèn luyện, trải nghiệm và sáng tạo; động lực, niềm đam mê và sự kiên trì.

Điều này mở ra một cách nhìn mới về giáo dục năng khiếu. Thay vì chỉ tìm kiếm những em đã bộc lộ năng lực vượt trội, nhà trường cần phát hiện những tiềm năng còn ẩn giấu, tạo cơ hội để chúng phát triển thành năng lực thực sự.

Trước đây, một học sinh được xem là xuất sắc khi có khả năng ghi nhớ nhiều kiến thức, giải bài tập nhanh, thực hiện những phép tính phức tạp, viết văn tốt hoặc giải quyết những vấn đề khó hơn bạn bè cùng lứa tuổi. Ngày nay, AI có thể hỗ trợ thực hiện nhiều công việc đó.

Một học sinh bình thường cũng có thể sử dụng AI để giải những bài toán nâng cao và kiểm tra lời giải, viết chương trình máy tính, phân tích dữ liệu khoa học, sáng tác âm nhạc và tạo hình ảnh, xây dựng mô hình nghiên cứu và tiếp cận những kiến thức trước đây chỉ có ở bậc ĐH.

ẢNH: MỸ QUYÊN

Như vậy, những kỹ năng từng là dấu hiệu phân biệt rõ rệt giữa học sinh bình thường và học sinh năng khiếu đang có sự thay đổi. Tuy nhiên, cần tránh một ngộ nhận: AI không biến mọi người thành thiên tài và cũng không làm cho việc rèn luyện trở nên không cần thiết.

Tài năng trong kỷ nguyên AI không chỉ là khả năng giải quyết những bài toán khó, mà còn là khả năng phát hiện những bài toán chưa ai đặt ra và tạo ra những lời giải chưa từng có.

Từ tuyển chọn học sinh giỏi đến môi trường phát triển tài năng đa chiều

Đây là thay đổi quan trọng nhất về triết lý giáo dục. Mô hình trường chuyên truyền thống thường lấy một môn học làm trọng tâm để tuyển chọn và đào tạo chuyên sâu. Học sinh được phân vào các lớp chuyên toán, tin, lý, hóa, sinh, văn, ngoại ngữ… Mô hình này có giá trị và cần được duy trì, nhưng trong thời đại AI, nó cần được mở rộng.

Một học sinh giỏi toán không nên chỉ học toán. Em cần được tiếp cận với tin học, vật lý, âm nhạc, nghệ thuật, khoa học dữ liệu và những vấn đề thực tiễn.

Hay một học sinh giỏi văn không nên chỉ được đánh giá qua khả năng viết bài. Em cần được phát triển tư duy triết học, khả năng quan sát xã hội, sáng tạo nghệ thuật và năng lực truyền thông.

Nên áp dụng mô hình phát triển tài năng 3 tầng: Tầng 1 – Năng lực nền tảng gồm toán học, ngôn ngữ, khoa học, công nghệ, nghệ thuật, thể chất, cảm xúc và nhân văn. Tầng 2 – Phát triển năng khiếu chuyên sâu gồm các lĩnh vực chuyên toán, tin, khoa học tự nhiên, ngôn ngữ, nghệ thuật, khoa học xã hội và những lĩnh vực mới. Tầng 3 – Sáng tạo liên ngành với các hoạt động nghiên cứu khoa học, sáng tạo công nghệ, dự án AI, nghệ thuật số, khởi nghiệp và giải quyết vấn đề thực tiễn.

Đổi mới cách tuyển chọn và đánh giá học sinh năng khiếu

Một trong những vấn đề cần đổi mới là phương thức tuyển sinh. Nếu chỉ dựa vào một kỳ thi với các bài toán khó, chúng ta có thể tuyển được những học sinh có khả năng luyện tập và giải bài tốt, nhưng chưa chắc đã phát hiện đầy đủ những em có tiềm năng sáng tạo đặc biệt.

Trong kỷ nguyên AI, cần bổ sung các phương thức đánh giá đa chiều: kết quả học tập và tư duy nền tảng; sản phẩm sáng tạo và dự án khoa học; khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề; niềm đam mê, sự kiên trì và năng lực tự học; khả năng hợp tác và giao tiếp; năng lực sử dụng AI có hiểu biết và phản biện.

Người thầy cần phát hiện những khả năng tiềm ẩn mà điểm số chưa thể hiện, khơi dậy niềm đam mê và khát vọng khám phá, hướng dẫn học sinh tư duy độc lập, không lệ thuộc AI. Cùng với đó, truyền đạt kinh nghiệm nghiên cứu và những chuẩn mực khoa học; giáo dục nhân cách, đạo đức, trách nhiệm và lòng yêu thương.

ẢNH: THÚY HẰNG

Cần đổi mới triết lý từ tuyển chọn tinh hoa đến khai phóng tài năng. Chúng ta nên chuyển từ mô hình tuyển chọn học sinh giỏi → đào tạo chuyên sâu → thi học sinh giỏi → thành tích, sang mô hình phát hiện tiềm năng → khai phóng năng lực → nghiên cứu và sáng tạo → phát triển tài năng → đóng góp cho xã hội.

Đây không phải là phủ nhận giá trị của các kỳ thi học sinh giỏi và Olympic quốc gia, quốc tế. Những cuộc thi này vẫn có vai trò quan trọng trong việc phát hiện và bồi dưỡng những học sinh có năng lực đặc biệt. Nhưng chúng không nên là mục tiêu duy nhất của giáo dục năng khiếu.

Một học sinh không đạt huy chương Olympic vẫn có thể trở thành nhà khoa học xuất sắc, nhà sáng tạo công nghệ, nghệ sĩ tài năng hay doanh nhân đổi mới trong tương lai.

Ngược lại, một học sinh đạt nhiều giải thưởng cũng cần tiếp tục được phát triển khả năng tư duy độc lập, sáng tạo và thích ứng với những vấn đề mới. Thành tích là một dấu mốc, không phải đích đến của giáo dục tài năng.

Mô hình trường phổ thông năng khiếu mới: ĐH thu nhỏ và trung tâm sáng tạo trẻ

Trường phổ thông năng khiếu trong tương lai nên phát triển theo mô hình: Trường phổ thông năng khiếu – Trung tâm nghiên cứu trẻ – Không gian sáng tạo – Cộng đồng học thuật mở.

Mô hình này có 5 thành phần. Một là, đào tạo chuyên sâu nhưng không biệt lập. Duy trì các lớp chuyên toán, tin, lý, hóa, sinh, văn, ngoại ngữ và các lĩnh vực khác, đồng thời tăng cường chương trình liên ngành.

Hai là, phát triển các phòng thí nghiệm dành cho học sinh, không chỉ phục vụ thực hành chương trình phổ thông mà còn tạo điều kiện cho học sinh thực hiện dự án nghiên cứu về AI, robot, sinh học, vật liệu, môi trường, năng lượng, âm nhạc và nghệ thuật số.

Ba là, kết nối với ĐH và viện nghiên cứu. Đây chính là lợi thế cần được phát huy mạnh ở Trường Phổ thông năng khiếu thuộc ĐH Quốc gia TP.HCM. Học sinh có thể được hướng dẫn bởi giảng viên ĐH, nhà khoa học và chuyên gia doanh nghiệp; tham gia seminar, dự án nghiên cứu và các hoạt động học thuật phù hợp với lứa tuổi. Bốn là, phát triển hệ sinh thái tài năng trẻ và cuối cùng là kết nối quốc tế.