Vì sao nhiều sinh viên tốt nghiệp chưa có việc làm đúng chuyên môn?

Vẫn có hàng ngàn cử nhân chưa có việc làm đúng chuyên môn đào tạo

Theo thống kê của Báo Thanh Niên dựa trên báo cáo thường niên năm học 2025-2026 được công khai trên website của một số trường ĐH (đến thời điểm 30.10), trong năm 2025, nhiều cơ sở giáo dục ĐH ghi nhận tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp làm đúng hoặc liên quan đến chuyên ngành đào tạo sau 1 năm ở mức từ 90% trở lên, có trường gần chạm ngưỡng tuyệt đối.

Đứng đầu là Trường ĐH Ngân hàng TP.HCM với 99,1% trong số 4.688 người tốt nghiệp có việc làm đúng chuyên ngành. Kế tiếp là Trường ĐH Sư phạm Hà Nội với 98,4% trên quy mô 7.049 người tốt nghiệp, Trường ĐH Ngoại thương (98% trên 4.510 người) và Trường ĐH Giao thông vận tải (92,6% trên 4.341 người).

ẢNH: MỸ QUYÊN

Tuy nhiên, tỷ lệ tốt nghiệp có việc làm đúng chuyên môn của nhiều trường vẫn còn ở mức trên 70%, tương đương cứ 100 người tốt nghiệp có khoảng hơn 20 người chưa có việc làm đúng hoặc liên quan đến chuyên môn được đào tạo. 

Cụ thể, Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn (ĐH Quốc gia Hà Nội) có tỷ lệ này là 74% trên tổng số 1.993 cử nhân, tương đương 518 cử nhân chưa tìm được việc làm đúng chuyên môn. Trường ĐH Mở TP.HCM ghi nhận khoảng 24% (1.519/6.330 cử nhân) chưa có việc đúng chuyên môn. Con số này tại Trường ĐH Mở Hà Nội là 1.276/5.318 cử nhân. Trường ĐH Khoa học tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội, 285/1.361) và Trường ĐH Tài nguyên và Môi trường Hà Nội (1.046/4.985), cùng là 21% sinh viên tốt nghiệp chưa có việc làm đúng ngành đào tạo.

Chỉ tính riêng 5 trường có tỷ lệ thấp nhất trong nhóm thống kê đã có gần 5.000 người tốt nghiệp sau 1 năm chưa tìm được việc làm phù hợp với ngành đã học.

Thiếu kinh nghiệm, chọn ngành chưa phù hợp

Lý giải về nguyên nhân khiến một bộ phận cử nhân khó tìm được việc làm đúng chuyên môn, tiến sĩ Nguyễn Văn Khả, Phó giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông Trường ĐH Công thương TP.HCM, cho rằng khả năng tìm được việc làm phù hợp sau tốt nghiệp chịu tác động từ nhiều yếu tố, trong đó quan trọng là năng lực của người học và nhu cầu của thị trường lao động.

Theo tiến sĩ Khả, trong bối cảnh số lượng sinh viên tốt nghiệp mỗi năm khá lớn, yêu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp ngày càng cao. Kiến thức chuyên môn là nền tảng nhưng chưa đủ để sinh viên đáp ứng yêu cầu tuyển dụng. Doanh nghiệp hiện còn quan tâm đến kinh nghiệm thực tế, khả năng giao tiếp, ngoại ngữ và kỹ năng sử dụng công nghệ của ứng viên.

"Nhà tuyển dụng thường ưu tiên ứng viên có kinh nghiệm. Trong khi đó, sinh viên mới tốt nghiệp thường có ít cơ hội tích lũy kinh nghiệm làm việc thực tế, còn bỡ ngỡ trước quy trình vận hành và cách xử lý tình huống tại doanh nghiệp. Điều này khiến không ít sinh viên dù có học lực khá, giỏi vẫn gặp khó khăn khi ứng tuyển", ông Khả phân tích.

Bên cạnh năng lực cá nhân, nhu cầu tuyển dụng của thị trường cũng ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội việc làm. Tiến sĩ Nguyễn Văn Khả nhận định, ở một số ngành, nhu cầu tuyển dụng có thể hạn chế hoặc đã bão hòa, trong khi số lượng sinh viên mới tốt nghiệp khá lớn. Khi nguồn cung lao động vượt quá nhu cầu tuyển dụng, mức độ cạnh tranh tăng lên, khiến một bộ phận người học khó tìm được vị trí phù hợp với ngành đã đào tạo.

"Việc lựa chọn ngành học cũng ảnh hưởng đến khả năng gắn bó với nghề nghiệp sau khi tốt nghiệp. Một số sinh viên chọn ngành theo xu hướng hoặc định hướng của gia đình mà chưa tìm hiểu đầy đủ về tính chất công việc. Chỉ khi tiếp xúc với chương trình đào tạo và môi trường làm việc thực tế mới nhận ra bản thân không phù hợp và có xu hướng chuyển sang lĩnh vực khác", ông Khả cho hay.

Gắn đào tạo với nhu cầu tuyển dụng

Từ thực tế trên, tiến sĩ Nguyễn Văn Khả cho rằng các trường ĐH cần chú trọng hơn đến việc đào tạo gắn với nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Theo đó, chương trình đào tạo không chỉ trang bị kiến thức nền tảng mà còn cần giúp sinh viên hình thành năng lực vận dụng kiến thức vào công việc, đáp ứng yêu cầu của từng lĩnh vực nghề nghiệp.

"Nhà trường cần thường xuyên rà soát, cập nhật chương trình đào tạo, tăng cường các học phần thực hành, đồng thời hợp tác chặt chẽ với doanh nghiệp để tạo điều kiện cho sinh viên thực tập, tham gia dự án chuyên môn và trải nghiệm quy trình làm việc thực tế ngay trong quá trình học", ông Khả đề xuất.

Phó giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông Trường ĐH Công thương TP.HCM cho rằng công tác hướng nghiệp cũng cần được triển khai từ sớm và xuyên suốt quá trình học tập. Sinh viên cần được cung cấp thông tin về các vị trí việc làm có thể đảm nhiệm sau khi tốt nghiệp, yêu cầu tuyển dụng của từng vị trí cũng như những kỹ năng cần thiết để theo đuổi nghề nghiệp. Việc định hướng ngay từ năm nhất, năm hai sẽ giúp người học có thêm thời gian xác định mục tiêu, bổ sung kỹ năng và xây dựng kế hoạch phát triển năng lực phù hợp với định hướng nghề nghiệp.